Cải cách chính sách bảo hiểm xã hội: Mở rộng bao phủ, siết đóng đúng thu nhập

Nhân viên BHXH Lào Cai tư vấn chính sách BHXH, BHYT cho đoàn viên công đoàn

Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội

Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương vừa tổ chức họp Ban Chỉ đạo, Tổ Biên tập xây dựng Đề án sơ kết việc thực hiện Nghị quyết 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội (Nghị quyết 28).

Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Thế Mạnh cho biết, Ban Chỉ đạo đã lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và trực tiếp khảo sát thực tiễn tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng để hoàn thiện dự thảo trước khi trình cấp có thẩm quyền.

Nhiều ý kiến cho rằng, sau gần 8 năm thực hiện Nghị quyết 28, chính sách BHXH đã tạo nền tảng quan trọng cho hệ thống an sinh. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ người dân tham gia hệ thống an sinh xã hội, nhất là nhóm lao động yếu thế, lao động thu nhập thấp và khu vực phi chính thức.

Đồng tình với quan điểm này, ông Nguyễn Thế Mạnh cho rằng cần mở rộng chính sách hỗ trợ đối với người tham gia BHXH tự nguyện. Theo ông, thực tế hiện nay có nhiều lao động mong muốn tham gia BHXH nhưng thu nhập không ổn định, khó duy trì mức đóng trong thời gian dài.

Cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để người dân đủ điều kiện tham gia và duy trì đóng BHXH lâu dài, qua đó hạn chế tình trạng rút BHXH một lần khi gặp khó khăn về kinh tế hoặc việc làm, ông Mạnh nhấn mạnh.

Theo các đại biểu, bài học từ đại dịch Covid-19 cho thấy khi thu nhập sụt giảm, nhiều lao động buộc phải dừng tham gia hoặc rút BHXH một lần để trang trải cuộc sống. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp để người lao động có thể duy trì tham gia BHXH trong giai đoạn khó khăn.

Không chỉ người lao động, nhiều ý kiến cũng đề cập tới nhu cầu hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh cá thể - nhóm dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế. Theo các đại biểu, khi doanh nghiệp gặp khó khăn, việc chậm đóng hoặc gián đoạn đóng BHXH cho người lao động thường xảy ra đầu tiên. Vì vậy, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để duy trì quá trình tham gia BHXH, tránh đứt gãy “lưới an sinh” của người lao động.

Việc chi trả trợ cấp xã hội cho người cao tuổi còn nhiều bất cập do phương thức chi trả thủ công. Ảnh minh họa

Đề xuất thống nhất đầu mối quản lý

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là việc tổ chức thực hiện và quản lý các chế độ an sinh xã hội hiện nay còn phân tán, thiếu đồng bộ giữa các cơ quan.

Ông Nguyễn Thế Mạnh cho biết, cơ quan BHXH đang quản lý quỹ và thực hiện chi trả bảo hiểm thất nghiệp, nhưng việc tiếp nhận và giải quyết hồ sơ lại do ngành Nội vụ thông qua các Trung tâm Dịch vụ việc làm đảm nhiệm.

Trong khi đó, chế độ hưu trí xã hội do ngành y tế quản lý, song việc chi trả thực tế lại do Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện. Việc chia nhỏ quy trình khiến dữ liệu thiếu liên thông, giảm hiệu quả phối hợp và gây khó khăn cho công tác quản lý.

Mô hình hiện tại khiến cơ quan BHXH chủ yếu đóng vai trò ‘thủ quỹ’, nhưng lại không kiểm soát đầy đủ toàn bộ quy trình, ông Nguyễn Thế Mạnh nêu rõ.

Từ thực tế trên, ông đề xuất cần thống nhất đầu mối quản lý theo nguyên tắc “một việc chỉ giao cho một cơ quan thực hiện”. Việc quản lý và chi trả các chế độ an sinh nên được giao tập trung cho một cơ quan nhằm nâng cao hiệu quả điều hành, đồng thời tạo thuận lợi cho việc liên thông dữ liệu, kiểm tra và giám sát trên phạm vi toàn quốc.

Bên cạnh đó, vấn đề chuyển đổi số và kết nối dữ liệu cũng được nhấn mạnh như một yêu cầu tất yếu trong cải cách chính sách BHXH.

Theo ông Nguyễn Thế Mạnh, hiện nhiều cơ quan đã xây dựng hệ thống dữ liệu riêng nhưng chưa thể liên thông, dẫn tới việc xác thực thông tin và giải quyết thủ tục cho người dân vẫn phải thực hiện thủ công ở nhiều khâu.

Đối với chính sách trợ cấp xã hội cho người cao tuổi, ông cho rằng việc chi trả hiện nay còn nhiều bất cập. Nhiều người cao tuổi phải trực tiếp đến nhận khoản trợ cấp nhỏ nhưng vẫn phải chờ đợi, xếp hàng do phương thức chi trả còn thủ công.

Từ thực tế này, ông Nguyễn Thế Mạnh đề nghị chuyển dần sang phương thức chi trả điện tử, tận dụng dữ liệu định danh và cơ sở dữ liệu dân cư đã được xây dựng. Theo ông, kinh nghiệm trong giai đoạn hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng bởi đại dịch Covid-19 cho thấy việc chi trả điện tử có thể thực hiện nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả hơn rất nhiều.

Tại cuộc họp, đại diện Bộ Tài chính cũng bày tỏ sự đồng tình với các ý kiến liên quan đến việc thống nhất đầu mối quản lý chi trả và tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan. Theo đại diện Bộ Tài chính, việc xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông là yêu cầu tất yếu trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay.

Đóng bảo hiểm xã hội trên toàn bộ thu nhập từ lao động

Một trong những vấn đề nổi lên hiện nay là tình trạng doanh nghiệp đóng BHXH chưa đúng mức quy định, ảnh hưởng trực tiếp tới quyền lợi của người lao động.

Ông Lê Hùng Sơn - Giám đốc BHXH Việt Nam - bối cảnh hiện nay đã xuất hiện thêm nhiều thách thức mới, đặc biệt là các yếu tố “an ninh phi truyền thống” như dịch bệnh, xung đột địa chính trị hay biến động kinh tế toàn cầu. Những yếu tố này tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, việc làm và đời sống người lao động, đòi hỏi hệ thống an sinh xã hội phải có khả năng thích ứng tốt hơn.

Đề cập đến mức đóng BHXH, ông Lê Hùng Sơn cho rằng cần khắc phục tình trạng doanh nghiệp đóng BHXH dưới mức quy định. Theo mục tiêu của Nghị quyết số 28, mức đóng tối thiểu phải đạt khoảng 70% thu nhập của người lao động, song thực tế nhiều doanh nghiệp hiện chỉ đóng ở mức 50-60%.

Điều này không chỉ ảnh hưởng tới quyền lợi trước mắt mà còn tác động trực tiếp đến mức lương hưu của người lao động trong tương lai.

Liên quan tới quy định về đóng BHXH bắt buộc, ông Nguyễn Thế Mạnh cho rằng cần rà soát lại khái niệm “thu nhập thường xuyên, ổn định”. Thực tế hiện nay xuất hiện tình trạng doanh nghiệp ký hợp đồng lao động dưới 30 ngày hoặc chia nhỏ thời gian làm việc để né tránh nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc.

Từ đó, ông đề xuất nghiên cứu theo hướng tính đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập từ lao động thay vì chỉ dựa vào khái niệm “thu nhập thường xuyên”. Theo ông, cách tiếp cận này sẽ giúp hạn chế tình trạng lách luật, bảo đảm công bằng giữa người lao động và doanh nghiệp, đồng thời tạo nền tảng bền vững hơn cho hệ thống an sinh xã hội trong dài hạn.

Bên cạnh đó, Giám đốc BHXH Việt Nam cũng kiến nghị tăng cường chế tài xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH. Dù pháp luật hiện hành đã có quy định liên quan trong Bộ luật Hình sự, song việc xử lý trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu đồng bộ giữa Luật BHXH, Luật Xử lý vi phạm hành chính và các quy định hình sự.

Theo các chuyên gia, việc sơ kết Nghị quyết 28 không chỉ nhằm đánh giá kết quả thực hiện trong thời gian qua mà còn mở ra cơ hội để tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội đa tầng, hiện đại và bền vững hơn. Trong bối cảnh nền kinh tế và thị trường lao động biến động nhanh, yêu cầu cải cách chính sách BHXH không chỉ dừng ở mở rộng diện bao phủ mà còn phải bảo đảm tính công bằng, linh hoạt và khả năng thích ứng trước những rủi ro mới của xã hội./.