Cải cách hành chính: Tháo gỡ vướng mắc, kiến tạo nền hành chính phục vụ Bài 4: Đồng hành, giúp người dân chủ động tiếp cận

Lấy nhu cầu của người dân làm điểm xuất phát, khả năng áp dụng pháp luật vào đời sống làm thước đo, qua đó đưa pháp luật đến gần dân hơn, dễ hiểu và dễ thực hiện hơn.

Đoàn viên, thanh niên xã Hồng Sơn hướng dẫn người dân sử dụng ứng dụng iHanoi. Ảnh: Bảo Lâm

Sự thuận tiện của người dân là thước đo

Khi làm thủ tục đăng ký khai sinh cho đứa con thứ ba, anh Nguyễn Văn Đoàn (ở phường Vĩnh Hưng), không khỏi bất ngờ trước sự thuận tiện của quy trình hành chính được cải cách. Nếu như hai lần trước đây, mỗi lần làm giấy tờ cho con, anh thường phải chuẩn bị hồ sơ, đi lại, nghe hướng dẫn và chờ đợi, thì nay, phần lớn công việc có thể được anh thực hiện ngay trên ứng dụng VNeID.

Sau khi hồ sơ được cán bộ tiếp nhận, kiểm tra và phê duyệt, anh Nguyễn Văn Đoàn chỉ cần đến nhận giấy khai sinh vào ngày hẹn. Không phải xếp hàng chờ đợi, không phải bổ sung thêm những thủ tục không cần thiết, càng không phải đi lại nhiều lần để hỏi xem hồ sơ đang được giải quyết đến đâu.

Câu chuyện của anh Nguyễn Văn Đoàn cho thấy, đằng sau một vài thao tác trên VNeID là cả một sự thay đổi trong cách đưa pháp luật đến với người dân.

Người dân không cần phải tự nghiên cứu toàn bộ các quy định về hộ tịch, cư trú hay bảo hiểm, cũng không cần nắm rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm ở từng khâu. Điều họ cần biết là mình phải bắt đầu từ đâu, kê khai những thông tin gì, thực hiện thao tác nào và khi nào có thể nhận kết quả. Tất cả đều đã có những hướng cụ thể và những phần việc còn lại được hệ thống và cán bộ chuyên môn xử lý theo quy định.

Khi pháp luật được cụ thể hóa thành những bước thực hiện rõ ràng như vậy, người dân không chỉ “biết luật” mà còn biết cách thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trong thực tế.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu thay đổi trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn mới. Người dân không chỉ cần được thông tin “pháp luật quy định như thế nào”, mà cần được hướng dẫn cụ thể “trong trường hợp nào thì phải làm gì”.

Khi một quy định được chuyển thành quy trình dễ hiểu, khi người dân có thể tự thực hiện trên môi trường số và khi các cơ quan nhà nước chủ động liên thông để giải quyết những phần việc có liên quan, thì pháp luật không còn nằm trên văn bản mà đã trở thành một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày.

Thay đổi phương thức tiếp cận

Cùng với quá trình cải cách hành chính, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đang có những thay đổi mạnh mẽ về phương thức tiếp cận. Thay vì chỉ chờ đến các buổi tuyên truyền tập trung, người dân ngày càng có nhiều kênh để tìm hiểu chính sách, tra cứu quy định và tiếp cận thông tin pháp luật ngay trên môi trường số.

Theo báo cáo của Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật thành phố Hà Nội, trong 6 tháng năm 2026, các sở, ban, ngành, đoàn thể và 126 xã, phường của thành phố đã tích cực triển khai kế hoạch công tác phổ biến, giáo dục pháp luật với nhiều hình thức đa dạng, linh hoạt.

Toàn thành phố tổ chức 781 hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật, thu hút khoảng 3,7 triệu lượt người tham dự; trong đó có 144 hội nghị trực tuyến với gần 4 triệu lượt người tham gia.

Cùng với đó, tổ chức 16 cuộc thi tìm hiểu pháp luật thu hút hơn 60.500 lượt người dự thi; 14.827 tài liệu pháp luật được biên soạn, trong đó 7.673 tài liệu được đăng tải trên các cổng, trang thông tin điện tử, cùng hơn 609.000 bản tài liệu được phát hành phục vụ công tác tuyên truyền.

Đáng chú ý, hoạt động phổ biến pháp luật không chỉ dừng ở việc truyền đạt những quy định đã được ban hành. Trong 6 tháng năm 2026, thành phố đã thực hiện truyền thông đối với 69 chính sách mới và 419 dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, qua đó tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp tiếp cận chính sách ngay từ quá trình xây dựng. Đây cũng là cách để pháp luật không còn xuất hiện như một hệ thống quy định chỉ được tìm đến khi phát sinh vướng mắc, mà từng bước trở thành thông tin được chủ động cung cấp, giải thích và trao đổi với người dân.

Song song với đó, thực hiện Đề án “Chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật giai đoạn 2025-2030”, các cơ quan, đơn vị của thành phố tiếp tục mở rộng những hình thức phổ biến pháp luật trên môi trường số như cổng thông tin điện tử, mạng xã hội, ứng dụng iHanoi, màn hình điện tử, sách điện tử, sách nói... Trí tuệ nhân tạo (AI), trợ lý ảo và chatbot cũng đang từng bước được nghiên cứu, ứng dụng, mở ra khả năng đưa thông tin pháp luật đến người dân theo cách trực quan và thuận tiện hơn.

Sở Tư pháp, với vai trò là cơ quan thường trực của Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật thành phố, tiếp tục duy trì hiệu quả Trang thông tin điện tử phổ biến, giáo dục pháp luật với 2.413 tin, bài; đồng thời xây dựng các infographic tuyên truyền pháp luật để trình chiếu trên hệ thống màn hình LED hay tại mô hình “Cầu thang pháp luật”.

Văn phòng UBND thành phố cũng phối hợp kết nối, chia sẻ dữ liệu pháp luật trên Cổng thông tin điện tử thành phố và các nền tảng mạng xã hội, góp phần mở rộng không gian tiếp cận pháp luật từ những địa điểm tuyên truyền truyền thống sang môi trường số, nơi người dân có thể chủ động tra cứu thông tin khi cần.

Ở nhiều lĩnh vực, cách làm này đang được cụ thể hóa bằng những sản phẩm gần với thói quen tiếp nhận thông tin của từng nhóm đối tượng.

Công an thành phố Hà Nội tăng cường phổ biến pháp luật trên Cổng thông tin điện tử, fanpage, Zalo OA; đồng thời xây dựng các video ngắn, infographic và ứng dụng AI để truyền tải quy định pháp luật trực quan, dễ tiếp cận, nhất là với thanh thiếu niên và người thường xuyên sử dụng mạng xã hội.

Sở Xây dựng, Sở Khoa học và Công nghệ, Ngân hàng Nhà nước Khu vực 1 cũng đẩy mạnh số hóa tài liệu, ứng dụng AI, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Tại cơ sở, các xã, phường như: Cửa Nam, Ngọc Hà, Phú Diễn, Phú Thượng, Hoàn Kiếm, Kim Liên, Đại Thanh... cũng đã chủ động đưa nội dung pháp luật lên fanpage và các nền tảng số, từng bước tạo thêm những “điểm chạm” giữa pháp luật với đời sống người dân.

Theo Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Phạm Thị Thanh Hương, cùng với việc duy trì các hình thức tuyên truyền truyền thống, Hà Nội đang tiếp tục nhân rộng nhiều mô hình mới như hội nghị trực tuyến, livestream, “Mỗi tuần một điều luật”, phiên tòa giả định, diễn đàn học sinh, sân khấu hóa tình huống pháp lý, tư vấn pháp lý theo nhóm vấn đề doanh nghiệp thường gặp; đồng thời lồng ghép phổ biến pháp luật với xúc tiến thương mại, chuyển đổi số và kết nối vốn.

“Điểm đáng chú ý ở những cách làm này là pháp luật được đặt trong những tình huống, nhu cầu và mối quan tâm cụ thể của từng nhóm người dân, doanh nghiệp, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa quy định trên văn bản và việc áp dụng trong thực tế”, bà Phạm Thị Thanh Hương nói.

Tuy nhiên, dù đã đạt được những kết quả tích cực nhưng việc tiếp cận pháp luật của người dân vẫn còn tồn tại một số bất cập. Thực tế cho thấy, dù khoảng 145.000 văn bản đã được số hóa, việc tìm kiếm, tra cứu thông tin pháp luật trên Cổng pháp luật quốc gia hay thực hiện các thủ tục hành chính trên cả VNeID hay Cổng dịch vụ công quốc gia vẫn còn khó khăn. Nguyên nhân là do hệ thống văn bản quy phạm pháp luật có khối lượng lớn, thường xuyên được sửa đổi, bổ sung, trong khi cách tìm kiếm vẫn phụ thuộc nhiều vào từ khóa và thuật ngữ pháp lý chuyên môn.

Đó cũng là khoảng trống cho thấy yêu cầu của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần thay đổi. Nếu trước đây mục tiêu quan trọng là giúp người dân “biết luật” thì trong môi trường số, yêu cầu cao hơn là giúp họ tìm được luật, hiểu được luật và biết cách thực hiện đúng luật.

Trợ lý ảo, chatbot hay các công cụ AI vì thế về lâu dài cần hướng tới khả năng hỗ trợ người dùng xác định quy định, thủ tục hành chính có liên quan, chỉ dẫn các bước thực hiện, cảnh báo những thay đổi của chính sách và giúp nhận diện những vấn đề pháp lý có thể phát sinh.

(Còn nữa)