Cải cách thể chế: Điều doanh nghiệp cần không chỉ là cắt giảm thủ tục

TS Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội khóa XV cho rằng, thể chế giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung và cộng đồng doanh nghiệp nói riêng. Một thể chế tốt sẽ tạo động lực cho tăng trưởng và đây là điều đã được thừa nhận rộng rãi.

Nhìn lại khoảng 20 năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong cải cách thể chế ở ba phương diện.

Thứ nhất, tư duy cải cách thể chế đã có sự thay đổi mạnh mẽ từ cấp lãnh đạo. Nếu trước đây, cải cách thể chế chủ yếu dừng ở các cuộc thảo luận thì nay đã được thể hiện rõ trong các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ.

Thứ hai, Việt Nam đã hình thành những cơ chế nhằm thúc đẩy cải cách nhanh hơn. Ông dẫn ví dụ Nghị quyết 206/2025/QH15 của Quốc hội đưa ra cơ chế xử lý các mâu thuẫn, vướng mắc giữa các luật bằng hình thức nghị quyết, coi đây là một sáng kiến đáng ghi nhận.

TS Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội khóa XV.

Thứ ba, nhiều kết quả cụ thể đã đạt được khi hàng loạt quy định pháp luật được sửa đổi, nhiều điều kiện kinh doanh và giấy phép được cắt giảm. Dù mức độ thực chất vẫn còn có ý kiến khác nhau, đây vẫn là những thành quả cần được ghi nhận.

Tuy nhiên, theo ông Hiếu, cải cách thể chế không phải là công việc "làm một lần là xong" mà là quá trình liên tục, phải bám sát sự thay đổi của bối cảnh phát triển.

"Một quy định có thể phù hợp trong bối cảnh hôm qua nhưng đến hôm nay, khi yêu cầu tăng trưởng cao hơn, phát triển bền vững hơn hoặc khi thế giới thay đổi thì quy định đó có thể không còn phù hợp. Không phải vì quy định ban đầu sai, mà vì bối cảnh đã thay đổi", ông Hiếu nói.

Hoạt động cải cách thể chế hiện nay có hai thách thức lớn. Thách thức đầu tiên nằm ở khâu xây dựng chính sách. Điều khó nhất là làm thế nào để cụ thể hóa những định hướng lớn về xây dựng thể chế kiến tạo, thúc đẩy phát triển thành các quy định pháp luật cụ thể. Việc biến tư duy cải cách thành các điều luật cụ thể vẫn là bài toán khó đối với cơ quan soạn thảo.

Thách thức thứ hai là khâu thực thi. Trên thực tế, cùng một quy định pháp luật nhưng có địa phương thực hiện hiệu quả, trong khi nơi khác lại phát sinh nhiều vướng mắc. Điều đó cho thấy chất lượng thực thi có ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả của chính sách.

Để góp phần thay đổi tư duy xây dựng pháp luật theo hướng hệ thống hơn, cần nghiên cứu hợp nhất một số luật có nội dung liên quan nhằm giảm chồng chéo.

Ông lấy ví dụ việc Chính phủ đang nghiên cứu gộp Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công; hoặc có thể xem xét tích hợp Luật Kinh doanh bất động sản và Luật Nhà ở để hạn chế mâu thuẫn giữa các quy định.

Tương tự, thay vì mỗi luật có một nghị định hướng dẫn riêng, Chính phủ có thể nghiên cứu ban hành một nghị định hướng dẫn nhiều luật cùng điều chỉnh một nhóm vấn đề, chẳng hạn toàn bộ trình tự, thủ tục thực hiện một dự án đầu tư. Đây là giải pháp kỹ thuật nhưng có thể góp phần thay đổi tư duy quản lý theo hướng đồng bộ hơn.

Đối với khâu thực thi, chuyên gia cho rằng khó có thể xóa bỏ hoàn toàn các vướng mắc phát sinh, song điều quan trọng là phải có cơ chế xử lý hiệu quả.

Hiện nay, khi doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính, nhiều trường hợp không biết phải phản ánh tới đâu hoặc có phản ánh nhưng không được giải quyết triệt để.

Vì vậy, ông Hiếu đề xuất thành lập một tổ công tác chuyên trách với đầu mối rõ ràng, với sự tham gia của các chuyên gia ở Trung ương và địa phương. Khi doanh nghiệp hoặc người dân gặp vướng mắc trong thực thi pháp luật, họ phải biết liên hệ với cơ quan nào để được tiếp nhận, xử lý, phản hồi và theo dõi tiến độ giải quyết. Cơ chế này không chỉ giúp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp mà còn tạo kênh phản hồi thực tiễn để cơ quan xây dựng pháp luật tiếp tục hoàn thiện chính sách.

Liên quan đến cải cách điều kiện kinh doanh, bên cạnh việc cắt giảm các điều kiện không cần thiết, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc ban hành các điều kiện kinh doanh mới, tránh tình trạng những rào cản đã được bãi bỏ lại xuất hiện dưới hình thức khác, làm giảm hiệu quả của quá trình cải cách.

"Cải cách thể chế chỉ thực sự thành công khi vừa nâng cao chất lượng xây dựng chính sách, vừa bảo đảm cơ chế thực thi và xử lý kịp thời những vướng mắc phát sinh trong thực tế", ông Hiếu nhấn mạnh.