Cái giá đắt mà vịnh Ba Tư phải trả do cuộc chiến Mỹ - Iran

Ảnh vệ tinh cho thấy dầu loang tại vịnh Ba Tư ngày 2/4/2026. Ảnh: Sentinel-2/Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA)

Theo truyền thông Mỹ ngày 23/10, bom và tên lửa đã giải phóng kim loại nặng cùng các hóa chất độc hại vào khí quyển. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở dầu mỏ đã gây ra các đám cháy, bao phủ thủ đô Tehran trong khói đen dày đặc và những trận mưa nhiễm dầu, khiến hàng triệu người phải tiếp xúc với ô nhiễm có thể gây ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Các cuộc tấn công này cũng đang tác động đến vịnh Ba Tư. Những vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền và cơ sở hạ tầng dầu mỏ trên vùng biển này đã gây ra các sự cố tràn dầu có thể quan sát được từ không gian.

Theo thông báo ngày 22/10 của Bộ Biến đổi Khí hậu và Môi trường Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), một vụ tràn dầu từ tàu chở dầu đã khiến các bãi biển tại Tiểu vương quốc Umm Al Quwain phải tạm thời đóng cửa. Giới chức đang nỗ lực kiểm soát các tác động đối với môi trường.

Chưa có xác nhận về việc vụ tràn dầu có liên quan đến các cuộc tấn công của Iran hay không. Tuy nhiên, đây tiếp tục là dấu hiệu cho thấy những rủi ro lớn mà vịnh Ba Tư đang phải đối mặt. Vịnh Ba Tư là một trong những hệ sinh thái biển độc đáo và mong manh nhất thế giới.

Trong bối cảnh xung đột tiếp diễn, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ xảy ra khủng hoảng ô nhiễm trên diện rộng.

Ô nhiễm dầu gia tăng mạnh

Trong nhiều tháng qua, các tàu chở hàng và tàu chở dầu đã trở thành mục tiêu tấn công tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển dầu mỏ và khí đốt giữa vịnh Ba Tư và vịnh Oman.

Ông Brian Barnes, thành viên nhóm nhà hải dương học thuộc Đại học Nam Florida (Mỹ), đã phân tích những tác động của cuộc chiến. Ông cho biết trong nhiều trường hợp, có thể thấy rõ quá trình từ khi tàu bị tấn công đến khi môi trường bị tổn hại. Ông Barnes nói: “Đối với một số tàu lớn bị tấn công, chúng tôi nhận thấy các vệt dầu loang kéo dài, lan xa hàng trăm km tính từ vị trí xảy ra vụ tấn công”.

Vịnh Ba Tư từ lâu đã phải hứng chịu tình trạng ô nhiễm dầu. Nghiên cứu của ông Barnes so sánh tình hình tháng 3/2026, thời điểm giao tranh diễn ra ác liệt, với cùng kỳ năm trước. Ông nhận thấy mức độ ô nhiễm đã tăng mạnh. Ông Barnes cho biết: “Những gì chúng tôi ghi nhận là lượng dầu trên bề mặt vịnh Ba Tư cao gấp đôi so với mức dự kiến nếu không xảy ra cuộc xung đột lớn”.

Tuy nhiên, ông lưu ý rằng ảnh vệ tinh chỉ cho thấy lượng dầu trên bề mặt nước chứ không thể xác định độ dày của lớp dầu. Đây mới là yếu tố giúp đánh giá chính xác hơn mức độ ô nhiễm.

Trong khi đó, tiếp cận trực tiếp vùng biển đang chìm trong xung đột này bị hạn chế, khiến các nhà khoa học khó đánh giá hơn những tác động đối với động vật biển.

Một hệ sinh thái độc đáo nhất hành tinh

Vịnh Ba Tư là nơi có hệ sinh thái phong phú. Khu vực này là môi trường sống của nhiều loài rùa biển, hàng trăm loài cá và quần thể bò biển lớn thứ hai thế giới.

Giáo sư Bernhard Riegl tại Đại học Nova Southeastern, người đã nghiên cứu vịnh Ba Tư trong nhiều thập kỷ, cho biết: “Một trong những khu vực tập trung cá mập voi lớn nhất thế giới nằm gần mỏ dầu South Pars, nơi Qatar và Iran tiếp giáp nhau”.

Các đảo cát ngoài khơi và những thảm cỏ biển rộng lớn tạo nên môi trường lý tưởng cho các loài sinh vật biển làm tổ và sinh sản. Những khu rừng ngập mặn rộng lớn cùng các rạn san hô tạo thành nơi trú ẩn và sinh trưởng an toàn cho cá heo, chim biển và cá mập voi. Tuy nhiên, chiến tranh lại bùng phát vào mùa xuân, vốn là mùa sinh sản truyền thống của nhiều loài.

Chỉ những sinh vật biển có khả năng thích nghi tốt nhất mới có thể tồn tại trong vùng nước này. Vịnh Ba Tư không chỉ là một trong những vùng biển nóng nhất thế giới mà còn phải trải qua những biến động nhiệt độ mạnh trong năm.

Chẳng hạn, nhiệt độ nước gần thành phố Kuwait có thể lên tới khoảng 36 độ C vào cao điểm mùa hè, nhưng giảm xuống khoảng 16 độ C vào thời điểm lạnh nhất trong năm.

Trong bài bình luận đăng hồi đầu năm nay, bà Razan Khalifa Al Mubarak, đặc phái viên về thiên nhiên của Bộ trưởng Ngoại giao UAE, đã kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào vùng Vịnh. Bà viết: “Mặc dù có thể tính toán được chi phí tài chính do thiệt hại gây ra, nhưng không thể định lượng được tổn thất đối với các hệ sinh thái và các loài sinh vật. Một khi đã bị suy thoái, những hệ thống này có thể không bao giờ phục hồi”.

Thảm họa đang cận kề

Tình trạng ô nhiễm tại vịnh Ba Tư đặt ra những thách thức đặc biệt do vùng biển này tương đối nông. Những khu vực sâu nhất chỉ khoảng 110 m. Vùng biển này cũng có diện tích nhỏ, khoảng 241.000 km². Vùng Vịnh chỉ có một cửa ngõ thông ra đại dương là eo biển Hormuz, nối với vịnh Oman và xa hơn nữa là Ấn Độ Dương. Những đặc điểm này khiến các chất ô nhiễm khó phân tán hoặc bị pha loãng.

Ông Riegl cho rằng bất kể quốc gia hay tàu thuyền nào trở thành mục tiêu trong cuộc chiến, hậu quả đều sẽ lan rộng. Ông giải thích: “Nếu chúng ta thả một giọt dầu xuống nước ở phía Iran, tại cửa ngõ dòng nước chảy vào vịnh Ba Tư, thì một năm sau, giọt dầu đó sẽ xuất hiện ở Kuwait và hai năm sau sẽ đến vùng biển phía Oman rồi mới trôi ra ngoài”.

Theo ông Riegl, cuộc chiến vùng Vịnh năm 1991 là lời cảnh báo đáng lưu tâm. Khi rút lui, các lực lượng Iraq đã phóng hỏa hàng trăm giếng dầu tại Kuwait, gây ra thảm họa môi trường với những tác động lan rộng khắp vùng Vịnh. Ông Riegl cho biết: “Các đường bờ biển đã chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Trên thực tế, tại nhiều khu vực ở Saudi Arabia, nếu đào cát lên, người ta vẫn có thể tìm thấy dầu cũ bên dưới. Loại dầu này rất khó loại bỏ”.

Một mối lo ngại khác là hàng chục triệu cư dân các nước vùng Vịnh phụ thuộc vào các nhà máy khử mặn, nơi chuyển nước biển thành nước uống.

Sáu quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) sản xuất khoảng 1/3 lượng nước khử mặn trên toàn thế giới. Bahrain và Kuwait gần như phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ khử mặn để cung cấp nước uống. Tình trạng ô nhiễm dầu tại vịnh Ba Tư có thể làm hư hại các cơ sở này, đe dọa nguồn cung nước.

Trong cuộc chiến Iraq, khi hàng trăm triệu gallon dầu bị cố ý xả xuống vịnh Ba Tư, Kuwait đã phải nhờ Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước khác hỗ trợ hàng trăm xe bồn và xe tải chở nước đóng chai để đáp ứng nhu cầu của người dân.