Cái răng, cái tóc là 'góc' hay 'gốc' con người?

Câu tục ngữ “Cái răng cái tóc là… con người” được lưu truyền với các dị bản “vóc”, “góc” và “gốc”. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

“Cái răng cái tóc là góc con người” là câu tục ngữ quen thuộc với nhiều người Việt. Tuy nhiên, bên cạnh cách nói phổ biến này, các tài liệu còn ghi nhận hai dị bản khác là “Cái răng cái tóc là vóc con người” và “Cái răng cái tóc là gốc con người”. Vậy đâu là cách dùng ban đầu?

Trong Rong chơi miền chữ nghĩa, nhà nghiên cứu An Chi cho rằng “gốc con người” mới là cách viết đúng. Ông lần lượt xem xét cả ba dị bản, dựa trên ý nghĩa của từng từ và cách chúng kết hợp trong câu.

Với từ “vóc”, An Chi cho rằng cách dùng này không hợp lý về mặt ngữ nghĩa. Theo các từ điển, “vóc” chủ yếu chỉ thân hình con người xét về độ cao thấp, to nhỏ. Vì vậy, ông đặt vấn đề về mối liên hệ giữa răng, tóc với vóc dáng để chứng minh cách giải thích này không đủ sức thuyết phục.

Đối với từ “góc”, An Chi tập trung vào cấu trúc “góc con người”. Ông cho rằng nếu “góc” được hiểu là một phần của con người, cách nói này không làm rõ vì sao răng và tóc được chọn làm những phần đặc biệt trong khi cơ thể còn nhiều bộ phận khác. Ông cũng dẫn cách giải nghĩa từ “góc” trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, câu tục ngữ được đặt cạnh những ví dụ như “góc bánh chưng” và “góc con lợn”, để chỉ ra điều ông xem là bất hợp lý. Cụm từ “góc con người” cũng xuất hiện trong nhiều công trình sưu tầm tục ngữ như Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc năm 1928 đến Việt-Nam tự-điển của Hội Khai Trí Tiến Đức năm 1931.

An Chi dẫn Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức với câu “Cái răng cái tóc là gốc con người”. Theo ông, “gốc” gắn với những đặc điểm căn bản giúp nhận xét tuổi tác và tình trạng của một người. Răng chắc, tóc đen thường gắn với tuổi trẻ; răng rụng, tóc bạc là những dấu hiệu thường thấy khi con người già đi.

"Không kể những trường hợp đặc biệt, hễ còn trẻ thì răng chắc, tóc đen; già đi thì răng long, tóc bạc. Chẳng thế mà bài Than già của Nguyễn Khuyến có hai câu: Mái tóc chòm xanh, chòm lốm đốm, / Hàm răng chiếc rụng, chiếc lung lay", ông viết.

Cách giải thích này tạo được mối liên hệ giữa răng, tóc với những đặc điểm nền tảng của con người. Lập luận ngữ nghĩa của An Chi có thể gợi mở một hướng tìm hiểu khác về tục ngữ chỉ tầm quan trọng của răng và tóc với người Việt.