Căn bệnh khiến giới chức Thái Lan phải cảnh báo khẩn

Một trường hợp 14 tuổi được ghi nhận mắc bệnh Whitmore. Ảnh: CDC Đồng Nai.

Ngành y tế Thái Lan đang bước vào cuộc chạy đua với thời gian khi số ca melioidosis liên tục tăng. Từ tháng 1 đến giữa tháng 4, nước này ghi nhận 732 ca mắc, trong đó 23 người không qua khỏi. Diễn biến này khiến hệ thống giám sát dịch tễ được siết chặt, các lực lượng y tế duy trì trạng thái sẵn sàng khi nguy cơ vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Phó phát ngôn viên chính phủ Lalida Periswiwatana cho biết Bộ Y tế đang theo dõi sát tình hình, đồng thời khuyến cáo người dân nâng cao cảnh giác với căn bệnh tưởng chừng hiếm gặp nhưng có thể diễn tiến nhanh và nặng.

Ẩn mình trong đất và nước, vi khuẩn Burkholderia pseudomallei nhỏ bé nhưng có thể đẩy một người khỏe mạnh bước vào cuộc chiến sinh - tử chỉ trong thời gian ngắn.

Hàng chục nghìn trường hợp không qua khỏi

Melioidosis, còn gọi là Whitmore hay “sốt đất”, là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei gây ra. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Mỹ cho biết tác nhân gây bệnh tồn tại tự nhiên trong đất và nước, đặc biệt phổ biến tại các khu vực nhiệt đới như Đông Nam Á và miền bắc Australia. Con người có thể nhiễm bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với môi trường bị ô nhiễm.

Nhiều thống kê trên y văn đã chỉ ra melioidosis cũng là gánh nặng y tế trên quy mô toàn cầu. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Lancet ước tính mỗi năm có khoảng 165.000 ca mắc, trong đó gần 90.000 trường hợp không qua khỏi. Tuy nhiên, con số thực tế có thể cao hơn do bệnh thường bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm.

Vi khuẩn B. pseudomallei có thể xâm nhập vào cơ thể qua nhiều con đường khác nhau. Ảnh: Shutterstock.

Vi khuẩn B. pseudomallei có thể xâm nhập vào cơ thể qua nhiều con đường khác nhau. Người bệnh có thể nhiễm khi hít phải bụi hoặc giọt nước chứa vi khuẩn trong không khí. Vi khuẩn cũng có thể đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa khi sử dụng thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp với đất hoặc nước bẩn khi da có vết trầy xước cũng là một con đường lây nhiễm phổ biến. Khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người được ghi nhận là rất hiếm.

Đáng chú ý, số ca bệnh thường tăng sau các đợt mưa lớn hoặc thời tiết cực đoan. Khi đó, lớp đất bị xáo trộn, vi khuẩn trồi lên bề mặt và dễ phát tán vào môi trường, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm. Đây cũng là lý do các quốc gia nhiệt đới như Thái Lan, Việt Nam thường ghi nhận ca bệnh theo mùa.

Một thách thức lớn trong kiểm soát melioidosis là biểu hiện lâm sàng không đặc hiệu. Triệu chứng thường xuất hiện sau 1-3 tuần, nhưng cũng có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm, khiến việc truy vết và chẩn đoán trở nên khó khăn.

Chính đặc điểm này khiến melioidosis từng được ví như “Vietnam time bomb” trong y văn. Thuật ngữ này xuất phát từ việc nhiều cựu binh từng tham chiến tại Đông Nam Á chỉ phát bệnh nhiều năm, thậm chí hàng chục năm sau khi rời khỏi khu vực lưu hành.

Các triệu chứng của bệnh

Một phụ nữ 22 tuổi tại Thái Lan nhập viện sau một tháng sốt cao kéo dài, kèm theo các nốt sẩn đỏ đau nhức lan dần ở hai chân. Các tổn thương sưng, một số có bọng nước xuất huyết. Trước đó, cô đã dùng thuốc giảm đau và chống viêm nhưng không cải thiện. Khám ban đầu không ghi nhận bất thường rõ ràng, ngoài tình trạng sốt cao và đau khớp kéo dài.

Chỉ khi làm thêm xét nghiệm và siêu âm, nguyên nhân mới dần lộ diện. Bạch cầu tăng, kháng thể melioidosis ở mức cao, lách xuất hiện nhiều ổ tổn thương dạng áp xe. Sinh thiết da cho thấy viêm mạch. Từ các dữ kiện này, bác sĩ xác định bệnh nhân mắc melioidosis với biểu hiện không điển hình, dễ nhầm với nhiều bệnh khác.

Điều trị chỉ thực sự hiệu quả khi chuyển sang kháng sinh đặc hiệu. Sau 10 ngày, cơn sốt giảm, tổn thương da biến mất. Ba tuần sau, bệnh nhân xuất viện và không tái phát sau gần một năm theo dõi.

Vết loét trên da người bệnh melioidosis. Ảnh: ISD.

Không chỉ nguy hiểm vì có thể diễn tiến nhanh, melioidosis còn dễ bị bỏ sót do triệu chứng thường bị nhầm với các bệnh khác. Trên lâm sàng, bệnh có thể khởi phát khu trú, thường là tổn thương da với biểu hiện loét hoặc viêm, kèm sốt và đau cơ. Tuy nhiên, dạng thường gặp hơn là nhiễm trùng phổi, với các triệu chứng như ho, đau ngực, sốt cao, đau đầu và mệt mỏi.

Khi bệnh tiến triển nặng, vi khuẩn có thể lan vào máu và gây nhiễm trùng đa cơ quan. Gan, lách, xương khớp, da và não đều có thể bị ảnh hưởng. Nguy hiểm nhất là nhiễm trùng huyết, một biến chứng có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Các biểu hiện như sốt, khó thở, đau ngực, đau cơ hoặc rối loạn ý thức đều không đặc hiệu, khiến bệnh dễ bị nhầm với viêm phổi hoặc các nhiễm trùng khác. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều ca bệnh chỉ được phát hiện khi đã diễn tiến nặng.

Nông dân là nhóm dễ mắc bệnh melioidosis. Ảnh: Bangkok Post.

Các chuyên gia cảnh báo nguy cơ mắc bệnh “sốt đất” cao hơn ở người có bệnh nền như đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận, ung thư hoặc suy giảm miễn dịch. Ngoài ra, những người mắc bệnh phổi mạn tính cũng dễ bị ảnh hưởng hơn khi tiếp xúc với vi khuẩn.

Hiện chưa có vaccine phòng melioidosis, do đó các biện pháp dự phòng vẫn chủ yếu dựa vào việc giảm tiếp xúc với nguồn lây trong môi trường. Vi khuẩn gây bệnh tồn tại tự nhiên trong đất và nước, vì vậy nguy cơ phơi nhiễm đặc biệt cao ở những khu vực ẩm ướt hoặc sau các đợt mưa lớn.

Trong bối cảnh đó, những người có vết thương hở, trầy xước trên da hoặc mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận cần hạn chế việc tiếp xúc trực tiếp với đất và nước tù đọng. Với các nhóm có nguy cơ cao do tính chất công việc như nông dân, công nhân làm việc ngoài trời, việc sử dụng phương tiện bảo hộ như ủng, găng tay là cần thiết để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn qua da.