Cần chiến lược 'nâng bậc' cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Từ “hỗ trợ bị động” sang “phát triển chủ động”

Dự án Luật Phát triển DNNVV (sửa đổi) đang được hoàn thiện đề xuất 5 nhóm chính sách, từ nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển khởi nghiệp sáng tạo, hỗ trợ DN chuyển đổi từ hộ kinh doanh đến tham gia chuỗi giá trị và kinh doanh quốc tế.

Theo TS Phạm Ngọc Lang - Phó Viện trưởng Viện Doanh Trí, Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017 đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử trong việc định danh và mở đường cho các chính sách hỗ trợ. Tuy nhiên, từ góc nhìn kinh tế, ông cho rằng “hỗ trợ” chỉ mang tính gia cố, giảm xóc cho khối DN yếu. Theo ông, điểm đột phá của dự án Luật lần này là chuyển tư duy từ “hỗ trợ bị động” sang “phát triển chủ động”.

Theo đánh giá của TS Phạm Ngọc Lang: “Luật mới không chỉ “cho con cá” hay đơn thuần “cho cần câu”, mà hướng tới tạo dựng môi trường để đánh bắt”.

Điểm sáng lớn nhất của dự án luật, theo ông nằm ở tư duy tích hợp: Kết nối hộ kinh doanh chuyển đổi với chuỗi giá trị và thúc đẩy DN khởi nghiệp sáng tạo tham gia kinh doanh quốc tế. Đây là tư duy nâng hạng nền kinh tế - chuyển trọng tâm từ việc tăng số lượng DN sang nâng cao tỷ lệ sống sót, quy mô và chất lượng tăng trưởng của DN.

TS Phạm Ngọc Lang - Phó Viện trưởng Viện Doanh Trí. (Ảnh: NVCC)

Tuy nhiên, theo ông Lang, để chính sách đi vào thực tiễn, điều quan trọng là phải tháo gỡ những “điểm nghẽn” về vốn, mặt bằng sản xuất và công nghệ. Về tiếp cận vốn: Cần giảm sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp, thúc đẩy các hình thức cho vay dựa trên dòng tiền, khai thác dữ liệu hóa đơn điện tử và xếp hạng tín nhiệm số. Đồng thời, cần đổi mới cơ chế hoạt động của Quỹ Bảo lãnh tín dụng cho DNNVV theo hướng linh hoạt, phù hợp với cơ chế thị trường, nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro và tạo điều kiện để DN tiếp cận nguồn vốn.

Về mặt bằng sản xuất: Cần nghiên cứu chính sách dành quỹ đất công nghiệp sạch (tối thiểu 10 - 15% diện tích cụm công nghiệp) cho DNNVV với chi phí thuê hợp lý, thay vì để họ phải “tự bơi” trên thị trường bất động sản công nghiệp đắt đỏ. Về công nghệ: Thay vì hỗ trợ tiền hay mở các lớp tập huấn chung chung, Nhà nước nên đồng tài trợ thông qua hình thức Voucher công nghệ (đổi lấy dịch vụ phần mềm, chuyển giao công nghệ, tư vấn tự động hóa) và triển khai từ các đơn vị cung cấp giải pháp uy tín.

Chia sẻ về vấn đề này, TS Đỗ Thị Hoài - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn CHC cho rằng, chính sách cần chuyển từ hỗ trợ ngắn hạn sang tháo gỡ những “điểm nghẽn” mang tính dài hạn. Trước hết, cần giúp DNNVV tiếp cận vốn với lãi suất hợp lý, thủ tục đơn giản hơn, đồng thời mở rộng cơ chế bảo lãnh tín dụng dựa trên phương án kinh doanh và dòng tiền thực tế. Về mặt bằng, cần có quỹ đất, nhà xưởng và cụm công nghiệp với chi phí phù hợp. Về công nghệ, cần hỗ trợ các DN đổi mới máy móc, chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản trị.

“Quan trọng nhất, chính sách phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của DN, có đầu mối chịu trách nhiệm, thời hạn triển khai rõ ràng và cơ chế đánh giá bằng kết quả cụ thể. DN rất cần được hỗ trợ để phát triển bền vững, tạo ra sản phẩm, việc làm và giá trị thực cho nền kinh tế” - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn CHC Đỗ Thị Hoài nhấn mạnh.

Cần một hệ sinh thái phát triển đồng bộ

Muốn DNNVV thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế, chính sách hỗ trợ không thể chỉ dừng lại ở việc tháo gỡ khó khăn trước mắt, mà cần hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực nội tại và sức cạnh tranh dài hạn. Điều DN cần không đơn thuần là nguồn vốn hay những ưu đãi nhất thời, mà là một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, nơi họ có thể tiếp cận công nghệ, nâng cao năng lực quản trị, phát triển nguồn nhân lực và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình hoàn thiện chính sách phát triển DNNVV: Chuyển từ tư duy hỗ trợ đơn lẻ sang kiến tạo điều kiện để DN tự lớn mạnh, đủ sức thích ứng và vươn tầm trong nền kinh tế hội nhập.

Từ những khó khăn, vướng mắc thực tế của DN, TS Đỗ Thị Hoài kiến nghị, cần xây dựng cơ chế hỗ trợ DN theo hướng một cửa, minh bạch, dễ tiếp cận và đo lường được hiệu quả. Mỗi DN cần có thể tra cứu chính sách phù hợp, biết rõ điều kiện, hồ sơ, thời hạn giải quyết và cơ quan chịu trách nhiệm; đồng thời có kênh phản ánh khi gặp vướng mắc.

Bên cạnh đó, cần công khai kết quả hỗ trợ, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường tư vấn trực tiếp, nhất là đối với DN nhỏ, DN khởi nghiệp và DN ở địa phương. Việc đánh giá chính sách không nên chỉ dựa trên số tiền đã giải ngân hay số DN được hỗ trợ, mà phải dựa trên kết quả thực tế như khả năng tiếp cận vốn, tăng năng suất, mở rộng thị trường, tạo việc làm và nâng cao sức cạnh tranh.

Về vấn đề này, TS Phạm Ngọc Lang khẳng định: Chính sách chỉ thực sự sống động khi “chạm” được tới DN. Để xóa bỏ tình trạng “chính sách hay nhưng khó thụ hưởng”, theo ông, cần tập trung vào ba cơ chế then chốt.

Thứ nhất, số hóa quy trình thụ hưởng chính sách trên nền tảng dữ liệu dùng chung, cho phép DN khai báo một lần, tự động đối chiếu điều kiện và xác định chính sách hỗ trợ phù hợp, qua đó giảm thủ tục và hạn chế cơ chế “xin - cho”.

Thứ hai, nghiên cứu áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình hỗ trợ đổi mới sáng tạo, cho phép đánh giá rủi ro theo đặc thù từng chương trình. Thứ ba, xây dựng hệ thống đánh giá độc lập dựa trên kết quả đầu ra, như mức tăng doanh thu, số việc làm mới và tỷ lệ DNNVV tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn, DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), thay vì chỉ thống kê kinh phí giải ngân hay số lượt DN tham gia chương trình.

“Đặc biệt, để không chỉ “sống sót” mà còn “vươn xa”, DNNVV Việt Nam cần một chiến lược nâng bậc toàn diện tập trung vào 3 trụ cột: Thứ nhất, chuẩn hóa quản trị và thúc đẩy chuyển đổi xanh, giúp DN từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), minh bạch kế toán và giảm phát thải để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Thứ hai, tăng cường liên kết giữa các tập đoàn lớn, DN FDI với DNNVV trong nước thông qua cơ chế khuyến khích chuyển giao công nghệ, hỗ trợ nâng cao năng lực và mở rộng cơ hội tham gia chuỗi cung ứng.

Thứ ba, đẩy mạnh thương mại điện tử xuyên biên giới và đổi mới hoạt động xúc tiến thương mại, hỗ trợ DNNVV tiếp cận các nền tảng giao dịch B2B quốc tế, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và mở rộng thị trường xuất khẩu” - Phó Viện trưởng Viện Doanh Trí khuyến nghị.

TS Đỗ Thị Hoài - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn CHC. (Ảnh: NVCC)

“Theo tôi, chính sách chỉ thực sự có giá trị khi DN tiếp cận được, sử dụng hiệu quả và chuyển hóa thành năng lực phát triển. Nhà nước kiến tạo môi trường thuận lợi, còn DN phải chủ động đổi mới, nâng cao chất lượng và chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh của mình”. (TS Đỗ Thị Hoài - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn CHC)