Cân đối nguồn lực thúc đẩy hiện đại hóa giao thông?

Phát triển giao thông, xương sống ngành kinh tế

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt mục tiêu tạo nền tảng vững chắc để kinh tế - xã hội phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng sống của người dân. Trong 12 định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, Nghị quyết đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy phát triển, thúc đẩy các đột phá chiến lược, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển nhanh và bền vững. Trong đó, phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhất là hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại, được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa nền tảng.

Đồng bộ hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, hàng hải và hàng không; tăng cường kết nối vùng, liên vùng và quốc tế, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Nghị quyết yêu cầu tập trung đầu tư đồng bộ hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, hàng hải và hàng không; tăng cường kết nối vùng, liên vùng và quốc tế, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Song song với đó là phát triển hạ tầng công nghệ, hạ tầng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Chia sẻ với PV Báo Xây dựng về định hướng trên, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi nhìn nhận, Nghị quyết Đại hội XIV không chỉ là một chương trình đầu tư hạ tầng, mà là bước đi chiến lược nhằm tái cấu trúc không gian kinh tế quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Vấn đề đặt ra không còn là làm nhiều hay ít, mà là làm đúng và làm trúng, một tư duy kiến tạo đủ tầm và cơ chế vận hành đủ linh hoạt để biến định hướng thành kết quả đo đếm được.

Theo ông Huy, trong kỷ nguyên phát triển mới, đầu tư công cần được định vị rõ là nguồn lực dẫn dắt có chọn lọc, không dàn trải, không thay thế thị trường, mà tạo điểm tựa để kích hoạt dòng vốn xã hội và hình thành các cực tăng trưởng mới.

Trọng tâm ưu tiên nên đặt vào các hành lang kinh tế liên kết đa phương thức, nơi hội tụ của cao tốc, cảng biển, sân bay, logistics và đô thị. Đây không đơn thuần là các dự án hạ tầng riêng lẻ, mà là cấu trúc tổ chức lại dòng chảy kinh tế từ sản xuất, lưu thông đến xuất khẩu.

Khi được thiết kế đồng bộ, mỗi dự án sẽ không chỉ tạo giá trị riêng, mà còn khuếch đại giá trị của toàn hệ thống. Một chuyển dịch quan trọng là từ phát triển theo tuyến sang phát triển theo mạng lưới tích hợp. Điều này đòi hỏi gắn kết chặt chẽ giữa quy hoạch hạ tầng với quy hoạch công nghiệp, đô thị và logistics, thay vì triển khai theo từng lớp tách biệt như trước đây.

Theo ông Huy, đầu tư công đóng vai trò vốn mồi chiến lược, được phân bổ vào những khâu then chốt để giảm thiểu rủi ro, định hình kỳ vọng và thu hút khu vực tư nhân tham gia ở các phân đoạn có khả năng sinh dòng tiền. Để đạt được mục tiêu này, cần thay đổi theo hướng quản trị vòng đời dự án từ chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng đến vận hành phải được đặt dưới một cấu trúc điều phối thống nhất, với trách nhiệm rõ ràng. Đây là điều kiện tiên quyết để hạn chế đứt gãy và nâng cao hiệu quả tổng thể.

Chính sách chuyển từ tháo gỡ sang kiến tạo

Ông Huy cũng chia sẻ, để phù hợp với yêu cầu phát triển mới, hệ thống chính sách cần chuyển từ trạng thái gỡ vướng sang chủ động tạo lập điều kiện cho các dòng vốn và nguồn lực vận hành hiệu quả.

Trước hết, cơ chế hợp tác công – tư cần được hoàn thiện theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro minh bạch, ổn định và có thể dự báo. Những yếu tố như biến động nhu cầu, doanh thu hay điều kiện thị trường cần được phân bổ hợp lý, tạo nền tảng để nhà đầu tư yên tâm tham gia dài hạn.

Tiếp đến, Nhà nước cần phát triển thị trường vốn hạ tầng dài hạn. Hạ tầng là lĩnh vực có chu kỳ đầu tư dài, nên việc phụ thuộc chủ yếu vào tín dụng ngắn hạn sẽ làm gia tăng rủi ro hệ thống. Việc đa dạng hóa nguồn vốn thông qua trái phiếu hạ tầng, các quỹ đầu tư dài hạn hay các định chế tài chính chuyên biệt sẽ giúp nâng cao tính bền vững của cấu trúc tài chính.

Cải cách thể chế cần đi theo hướng giảm chi phí tuân thủ và tăng tính minh bạch. Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu số không chỉ rút ngắn thời gian xử lý, mà còn nâng cao chất lượng giám sát.

Cuối cùng, phân cấp cần gắn liền với trách nhiệm giải trình. Khi địa phương được trao quyền nhiều hơn trong quyết định đầu tư, cần đồng thời thiết lập cơ chế đánh giá hiệu quả và kỷ luật tài chính rõ ràng. Đây là nền tảng để khuyến khích đổi mới, đồng thời bảo đảm tính nhất quán trong phát triển.

Thúc giải ngân vốn đầu tư công?

Trước thực trạng giải ngân đầu tư công chậm, ông Huy cho rằng cần tập trung vào việc tái thiết lại hệ thống khuyến khích và trách nhiệm. Trước hết, cần xác lập rõ trách nhiệm cá nhân gắn với kết quả đầu ra. Người đứng đầu dự án phải được trao quyền tương xứng với trách nhiệm, đồng thời chịu đánh giá trực tiếp dựa trên tiến độ và hiệu quả. Khi trách nhiệm được định danh rõ ràng, quá trình ra quyết định sẽ trở nên chủ động hơn.

Cũng theo ông Huy, giải phóng mặt bằng là nút thắt phổ biến trong giải ngân vốn đầu tư công. Để khắc phục tình trạng này,cần xử lý theo cách tiếp cận chủ động, tách thành cấu phần độc lập và triển khai sớm. Việc chuẩn bị sẵn quỹ đất sạch sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro chậm trễ trong các giai đoạn tiếp theo.

Cuối cùng là thiết lập hệ thống quản lý số hóa toàn diện, cho phép theo dõi tiến độ và giải ngân theo thời gian thực. Minh bạch dữ liệu không chỉ hỗ trợ giám sát, mà còn rút ngắn thời gian phản ứng chính sách. Bên cạnh đó, cơ chế điều chuyển vốn linh hoạt sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực. Vốn cần được phân bổ theo hiệu quả thực tế, thay vì bị cố định theo kế hoạch ban đầu.

"Cần chuyển từ tư duy tránh sai sang quản trị rủi ro có kiểm soát. Khi khuôn khổ pháp lý rõ ràng và trách nhiệm được xác định minh bạch, việc chủ động hành động sẽ trở thành lựa chọn hợp lý thay vì rủi ro. Phát triển hạ tầng không còn là câu chuyện của những công trình đơn lẻ, mà là quá trình kiến tạo một hệ sinh thái kết nối, nơi dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và nguồn lực được tối ưu hóa trên quy mô quốc gia và quốc tế. Khi đầu tư công thực sự phát huy vai trò dẫn dắt, khi thể chế chuyển sang kiến tạo và khi các điểm nghẽn được xử lý tận gốc, hạ tầng sẽ trở thành đòn bẩy chiến lược, mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới hiệu quả hơn, bền vững hơn và có sức lan tỏa sâu rộng hơn cho nền kinh tế", ông Huy nói.

Ba hướng ưu tiên chiến lược

Chia sẻ về lĩnh vực ưu tiên trong đầu tư phát triển giao thông, TS Nguyễn Hữu Đức, chuyên gia giao thông, chỉ ra ba nhóm dự án có ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Thứ nhất là cao tốc Bắc - Nam, trục giao thông huyết mạch kết nối từ Bắc vào Nam, tạo động lực phát triển xuyên suốt đất nước.

Tiếp đến là đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, dù đang trong giai đoạn nghiên cứu nhưng được đánh giá là dự án mang tính cách mạng, rút ngắn thời gian di chuyển, giảm áp lực cho hàng không và đường bộ.

Tiếp đến là hệ thống cảng biển và logistics, đặc biệt là các cảng cửa ngõ quốc tế như Lạch Huyện, Cái Mép - Thị Vải, góp phần đưa Việt Nam từng bước trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa của khu vực. Các dự án này không chỉ có ý nghĩa về mặt kỹ thuật, mà còn mang giá trị chiến lược về kinh tế, an ninh và hội nhập quốc tế.

Theo TS Nguyễn Hữu Đức, việc triển khai các dự án giao thông quy mô lớn vẫn đối mặt với không ít thách thức như huy động vốn, giải phóng mặt bằng, yêu cầu công nghệ cao và năng lực quản trị dự án. Nếu giải quyết tốt các "nút thắt" này, các công trình hạ tầng trọng điểm sẽ phát huy tối đa giá trị, tránh lãng phí nguồn lực xã hội.

Đối với các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, áp lực dân số và phương tiện cá nhân đòi hỏi phải phát triển mạnh giao thông công cộng hiện đại. Giải pháp căn cơ, theo TS Nguyễn Hữu Đức là đẩy nhanh các tuyến metro, xe buýt nhanh, kết hợp quản lý giao thông thông minh bằng công nghệ số và quy hoạch đô thị hợp lý. Khi giao thông công cộng đủ thuận tiện, an toàn, người dân sẽ dần giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, qua đó cải thiện tình trạng ùn tắc trong 5-10 năm tới.

Nhìn về tương lai, chuyên gia đề xuất ba hướng ưu tiên chiến lược gồm: phát triển hạ tầng giao thông hiện đại, hạ tầng số và hạ tầng năng lượng xanh. Đồng thời, ba yếu tố then chốt để các công trình hạ tầng phát huy hiệu quả là tính đồng bộ, quản trị minh bạch - hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm.

"Tựu trung lại, các công trình hạ tầng trọng điểm không chỉ là bê tông, sắt thép hay đường sá, mà còn là biểu tượng của khát vọng phát triển và dấu ấn cho sự chuyển mình mạnh mẽ của đất nước trên con đường hội nhập và phát triển bền vững", theo TS Nguyễn Hữu Đức.