Cần gỡ nút thắt pháp lý về tái chế và lưu thông dầu nhớt đã qua sử dụng

Việt Nam hiện được xếp vào nhóm các thị trường tiêu thụ dầu nhớt lớn trong khu vực khi sản lượng tiêu thụ ước tính khoảng 307 triệu lít vào năm 2024 và dự kiến tăng lên 420 triệu lít vào năm 2030(1).

Tuy nhiên, điều này cũng đi kèm thực trạng xuất hiện ngày càng nhiều cơ sở tái chế, kinh doanh dầu nhớt đã qua sử dụng trái phép hoặc kém chất lượng do chi phí sản xuất dầu tái chế thấp hơn đáng kể so với dầu mới trong khi thu về lợi nhuận rất cao. Pháp luật nước ta đã có những chế tài mạnh mẽ đối với hành vi này nhưng vẫn còn những khoảng trống pháp lý khiến cho loại dầu này vẫn còn len lỏi trên thị trường và hoạt động quản lý chưa thể thật sự chặt chẽ.

Những nút thắt pháp lý về dầu nhớt tái chế

Vướng mắc về hệ thống quy chuẩn kỹ thuật áp dụng

Hiện tại, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia áp dụng riêng cho dầu nhớt tái chế chỉ có QCVN 56:2024/BTNMT (QCVN 56) có hiệu lực từ ngày 24-6-2025 và thay thế QCVN 56:2013/BTNMT trước đây.

Mặc dù được sửa đổi và ban hành trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm tái chế, nội dung cốt lõi của quy chuẩn này hầu như không thay đổi so với trước đây khi vẫn tập trung chủ yếu vào khía cạnh bảo vệ môi trường và kiểm soát thành phần nguy hại, cụ thể là chỉ đề cập các thông số hợp chất hữu cơ, vô cơ nguy hại và một số chỉ tiêu liên quan đến an toàn môi trường.

Nói cách khác, QCVN 56 chưa bao quát các chỉ tiêu thương mại - kỹ thuật quan trọng để đánh giá chất lượng dầu nhớt trước khi kinh doanh, lưu thông trên thị trường, chẳng hạn như chỉ số độ nhớt, trị số kiềm tổng (TBN), khả năng chống oxy hóa hay điểm chớp cháy... Đây là những yếu tố cần thiết để xác định khả năng sử dụng của sản phẩm, đặc biệt khi dầu tái chế được dùng làm nhiên liệu đốt cho động cơ hoặc nguyên liệu cho các mục đích sản xuất khác.

Ở nhóm chỉ tiêu kỹ thuật bảo đảm chất lượng và hiệu suất sử dụng, hiện chỉ có QCVN 14:2018/BKHCN (QCVN 14) quy định chung và đầy đủ thông số cho dầu nhờn dùng trong động cơ đốt trong. Tuy nhiên, quy chuẩn này không nêu rõ có áp dụng cho dầu tái chế hay không.

Nếu không áp dụng thì chưa có tiêu chuẩn thương mại - kỹ thuật dành riêng cho dầu nhớt tái chế, còn nếu được áp dụng thì cũng còn tồn tại điểm bất cập do có sự khác biệt giữa dầu tái chế và dầu nguyên mới về quy trình sản xuất, đặc tính kỹ thuật và thành phần phụ gia. Áp dụng cùng một bộ tiêu chuẩn cho cả hai loại dầu có thể dẫn đến những yêu cầu khó đáp ứng hoặc không khả thi.

Ngoài ra, việc áp dụng song song QCVN 14 và QCVN 56 cũng tiềm ẩn nguy cơ chồng chéo. Một số thông số kỹ thuật được quy định trong cả hai nhưng tiêu chí và giới hạn cho phép có thể không đồng nhất, gây lúng túng trong việc xác định tiêu chuẩn nào có giá trị ưu tiên áp dụng.

Nói chung, những bất cập nêu trên dẫn tới thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng để đánh giá sản phẩm dầu nhớt tái chế của cơ sở sản xuất, kinh doanh và cơ quan quản lý cũng gặp khó khăn trong việc kiểm tra, xử lý vi phạm trở nên phức tạp do thiếu căn cứ chuyên biệt để đối chiếu.

Đối với người tiêu dùng, việc không được bảo đảm về chất lượng, độ an toàn và hiệu suất sử dụng của dầu tái chế tiềm ẩn nguy cơ gây hư hỏng động cơ hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.

Thiếu quy định về ghi nhãn cho dầu nhớt tái chế

Theo Nghị định 37/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và QCVN 14, nhìn chung, dầu nhớt lưu thông trên thị trường phải có các nội dung ghi nhãn bắt buộc như tên hàng hóa, tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm, định lượng, nơi sản xuất, các đặc tính kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng và bảo quản, cảnh báo an toàn, ngày sản xuất, hạn sử dụng... Các yêu cầu này nhằm bảo đảm người tiêu dùng có đủ thông tin cần thiết để nhận diện, lựa chọn và sử dụng sản phẩm một cách an toàn, đúng mục đích.

Tuy nhiên, các văn bản pháp luật này chưa có quy định về việc ghi trên nhãn hoặc thể hiện ký hiệu nhận biết đối với sản phẩm là dầu nhớt tái chế, hoặc dầu nhớt được sản xuất từ nguồn dầu đã qua sử dụng.

Khoảng trống pháp lý này dẫn đến tình trạng ngay cả khi dầu nhớt tái chế được sản xuất từ nguồn dầu thải hợp pháp và đáp ứng đầy đủ yêu cầu về chất lượng theo quy định, người tiêu dùng vẫn có thể bị nhầm lẫn giữa dầu tái chế với dầu nguyên mới.

Hơn nữa, sự thiếu minh bạch này còn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng bởi một số cơ sở sản xuất, kinh doanh nhằm đưa dầu nhớt tái chế chất lượng thấp hoặc không đạt chuẩn ra thị trường dưới danh nghĩa dầu nguyên mới. Không chỉ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với thiết bị, phương tiện sử dụng, loại dầu này còn gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi và sự an toàn của người tiêu dùng sản phẩm.

Giải pháp nào để khắc phục bất cập

Trước những vướng mắc và khoảng trống pháp lý nêu trên, cần thiết phải nghiên cứu, sửa đổi hoặc ban hành mới các quy định, quy chuẩn kỹ thuật và hướng dẫn liên quan nhằm bảo đảm tính đồng bộ và khả thi trong quản lý chất lượng, ghi nhãn đối với dầu nhớt tái chế. Cụ thể:

Thứ nhất, về hệ thống quy chuẩn kỹ thuật, cần bổ sung các chỉ tiêu thương mại - kỹ thuật chủ yếu để đánh giá toàn diện chất lượng và hiệu suất sử dụng của dầu nhớt tái chế trước khi đưa ra thị trường.

Việc xây dựng các chỉ tiêu này nên dựa trên tham khảo tiêu chuẩn quốc tế, kết hợp với kết quả khảo nghiệm thực tế đối với sản phẩm dầu tái chế trong nước. Đồng thời, cần bảo đảm sự tương thích, thống nhất giữa QCVN 56 và QCVN 14, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn hoặc gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp trong quá trình áp dụng.

Thứ hai, về ghi nhãn hàng hóa, nên cân nhắc bổ sung quy định bắt buộc thể hiện rõ dầu nhớt tái chế hoặc ký hiệu nhận biết thống nhất trên nhãn sản phẩm, theo mô hình một số quốc gia đã áp dụng nhằm tăng tính minh bạch và khả năng nhận diện cho người tiêu dùng. Quy định này cần kèm theo hướng dẫn chi tiết về vị trí, kích cỡ, màu sắc, ngôn ngữ và các yêu cầu khác để bảo đảm thông tin được thể hiện rõ ràng, không bị làm mờ hoặc ẩn giấu.

Thứ ba, song song với hoàn thiện pháp luật, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền và nâng cao nhận thức cho người tiêu dùng cũng như các cơ sở sản xuất - kinh doanh về quy định, tiêu chuẩn và yêu cầu đối với dầu nhớt tái chế.

Việc này không chỉ giúp người tiêu dùng có khả năng phân biệt, lựa chọn sản phẩm an toàn và phù hợp, mà còn tạo áp lực tích cực buộc các cơ sở sản xuất - kinh doanh tuân thủ nghiêm túc các quy chuẩn, tiêu chuẩn đã ban hành, qua đó góp phần bảo vệ môi trường và lợi ích cộng đồng.

Thứ tư, việc quản lý chặt chẽ và tiến hành “hậu kiểm” nghiêm túc quá trình thu mua và tái chế dầu nhớt trên thị trường với những chế tài nghiêm khắc không chỉ tạo nên một môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng mà còn giúp bảo vệ người tiêu dùng giữa “cơn sóng” hàng giả đang làm ngập ngụa thị trường tiêu dùng Việt Nam.

Có thể dễ dàng nhận thấy rằng quản lý dầu nhớt thải và sản phẩm dầu tái chế không chỉ là vấn đề liên quan đến môi trường, mà còn trực tiếp tác động đến an toàn giao thông và quyền lợi người tiêu dùng. Trong bối cảnh dầu nhớt giả, kém chất lượng từ nguồn tái chế trái phép vẫn còn tràn lan thì các “vùng xám” pháp luật cần sớm được hoàn thiện từ tiêu chuẩn kỹ thuật, ghi nhãn minh bạch, cùng biện pháp chế tài phù hợp để lành mạnh hóa thị trường.

Đây là điều kiện tiên quyết để ngành tái chế phát triển bền vững, đóng góp thực chất cho mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết quốc tế của Việt Nam về môi trường.

(*) Công ty Luật TNHH HM&P

(1) Mordor Intelligence, Phân tích thị trường dầu nhờn Việt Nam - xu hướng tăng trưởng & dự báo (2025 - 2030), Vietnam Lubricants Market Share, Analysis & Trends, truy cập ngày 11-8-2025.