Cần kiểm soát nghiêm, tạo minh bạch, xây dựng niềm tin (bài cuối)

Hàng nghìn di tích không có báo cáo về tiền công đức

Báo cáo từ Bộ Tài chính cho biết, trước năm 2023 chưa có văn bản pháp luật điều chỉnh về quản lý tiền công đức trong phạm vi cả nước, nên một số địa phương ban hành văn bản quy định đối với các di tích trên địa bàn cấp tỉnh, giao cho đơn vị sự nghiệp công lập quản lý. Còn lại, đa số các địa phương không có văn bản quy định về hoạt động này.

Do đó, việc quản lý tiền công đức, tài trợ chủ yếu là theo thông lệ, theo truyền thống và theo đặc điểm riêng của mỗi cơ sở di tích. Năm 2023, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 04/2023/TT- BTC (Thông tư 04) hướng dẫn quản lý, thu chi tài chính cho công tác tổ chức lễ hội; tiền công đức, tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội.

Những món tiền lẻ của người đi lễ đầu năm mang lại nguồn thu đáng kể cho các di tích.

Theo quy định, khi tiếp nhận tiền công đức, tài trợ, trường hợp tiếp nhận tiền mặt, phải cử người tiếp nhận, mở sổ ghi chép đầy đủ số tiền đã tiếp nhận. Đối với tiền trong hòm công đức (nếu có), định kỳ hằng ngày hoặc hằng tuần thực hiện kiểm đếm, ghi tổng số tiền tiếp nhận; các khoản tiền đặt không đúng nơi quy định, không phù hợp với việc thực hiện nếp sống văn minh tại di tích được thu gom để kiểm đếm hoặc bỏ vào hòm công đức để kiểm đếm chung.

Đối với số tiền mặt tạm thời chưa sử dụng thì gửi vào tài khoản mở tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại để bảo đảm việc quản lý an toàn, minh bạch các khoản công đức, tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội đã tiếp nhận. Các khoản chi phải có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp theo quy định. Trên cơ sở này, các địa phương đã xây dựng và ban hành văn bản quy định về quản lý tiền công đức, tài trợ bảo đảm phù hợp với thực tế của từng di tích và phong tục, tập quán của địa phương mình.

Theo nhận xét, đánh giá từ Bộ Tài chính, từ khi có Thông tư 04, việc quản lý tiền công đức, tài trợ tại các di tích lịch sử đã và đang có sự chuyển biến tích cực theo hướng công khai, minh bạch. Tiêu biểu là tại di tích quốc gia Đền Chợ Củi, xã Xuân Hồng, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Từ năm 2015-2023, khi chưa có Thông tư 04, địa phương thực hiện giao khoán thu tiền công đức cho hộ gia đình theo mức 2,5 tỷ đồng/năm.

Từ năm 2024, thực hiện quản lý theo Thông tư 04, số thực thu trong 2 tháng đầu năm đã hơn 4,3 tỷ đồng, cao hơn mức khoán cả năm của những năm trước là 1,7 lần. Để quản lý hiệu quả số tiền trên, Ban quản lý đã thành lập tổ nội tự, tổ ghi công đức, tổ bảo vệ, tổ vệ sinh và tổ tiếp nhận, kiểm đếm công đức. Các tổ có nhiệm vụ riêng, có trách nhiệm giám sát, quản lý tiền công đức chặt chẽ, minh bạch, hiệu quả. Khi kiểm đếm công đức có sự chứng kiến của các phòng, ban cấp huyện, UBND xã, cán bộ thôn tại phòng riêng biệt có lắp camera giám sát.

Tuy nhiên, không phải tất cả các điểm di tích đều đã thực hiện theo đúng quy định. Thống kê cho thấy hiện có 15.324 di tích có số liệu thu, chi tiền công đức, tài trợ. Tổng số tiền thực thu trong năm 2023 của các di tích này là 4.100 tỷ đồng (không bao gồm các khoản công đức, tài trợ bằng hiện vật, công trình xây dựng…).

Đa số báo cáo của địa phương cho rằng, số liệu báo cáo thu, chi tiền công đức, tài trợ của các di tích, kể cả di tích xếp hạng quốc gia đặc biệt mới chỉ phản ánh một phần, chưa đầy đủ. Tại các di tích là cơ sở tôn giáo về cơ bản đều có hoạt động thu, chi tiền công đức, tài trợ nhưng còn khoảng 31% tương ứng 1.771 cơ sở di tích không báo cáo.

Điều đáng nói, việc quản lý tiền công đức, tài trợ tại nhiều di tích chưa chặt chẽ, tiềm ẩn rủi ro, để thất thoát, trộm cắp. Một số di tích giao tiền cho cá nhân giữ, đứng tên gửi tiết kiệm, cho các cá nhân vay, đã có trường hợp bị lừa nhiều tỷ đồng. Một số di tích có thói quen giữ tiền mặt mà không gửi vào tài khoản bị kẻ gian lấy trộm.

Nhiều di tích tiếp nhận tiền trong hòm công đức chưa kịp thời bị kẻ gian cạy phá hòm lấy tiền. Cá biệt, có trường hợp nhân viên ban quản lý di tích lấy trộm tiền công đức đã bị phát hiện, số tiền không nhiều, nhưng hành vi trộm cắp tiền công đức đã để lại ấn tượng không tốt với du khách thập phương…

Rốt ráo kiểm soát, nắn chỉnh lệch lạc ngay từ ban đầu

Theo quy định tại Nghị định 38/2021/NĐ-CP, các hành vi như không báo cáo kết quả tổ chức lễ hội, thu tiền trái quy định, ép buộc cá nhân đóng góp, hoặc lợi dụng hoạt động lễ hội để trục lợi cá nhân đều bị xử phạt hành chính với mức tiền từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng. Nếu hành vi vi phạm gây thất thoát tài sản lớn, đặc biệt là tại các di tích công lập, những cá nhân liên quan có thể bị truy cứu trách nhiệmhình sựvề tội tham ô tài sản hoặc thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Bộ luật Hình sự…

Lượng tiền công đức vào các cơ sở thờ tự tỷ lệ thuận với số người về dự lễ hội hàng năm.

Hiện chưa có thống kê báo cáo việc quản lý tiền công đức năm 2025, còn với tiền công đức năm 2024, được Bộ Tài chính kiểm tra và công bố năm 2025 cho thấy tình hình báo cáo thu chi tiền công đức giữa các di tích chưa đầy đủ, chỉ có khoảng 49% di tích tổng hợp số liệu thu chi đầy đủ, còn lại nhiều di tích chưa báo cáo theo quy định.

Trao đổi với PV Báo CAND, một cán bộ phụ trách về vấn đề này của Bộ Tài chính cho biết, do đặc thù năm 2025 có việc sáp nhập lại tỉnh, thành, nên việc kiểm tra việc quản lý tiền công đức cũng chưa đầy đủ, thậm chí nhân sự mới còn “chưa nắm được thông tin”. Tuy nhiên, nhiều địa phương lại cho rằng, một số quy định chưa thực sự rõ ràng nên khó khăn trong quá trình áp dụng.

Trước tình hình ấy, nhiều địa phương như Hải Dương (trước khi sáp nhập) và TP Hồ Chí Minh đã kiến nghị cần sớm ban hành thêm biểu mẫu ghi chép, theo dõi tiền công đức để hỗ trợ việc thực hiện Thông tư 04, bởi hiện tại hướng dẫn còn khiến một số Ban quản lý “không nắm được chính xác số tiền thu”, nhất là tại những di tích không có bộ máy kế toán chuyên nghiệp.

Trong khi đó, vận dụng linh hoạt, để thực hiện nghiêm các quy định về quản lý và sử dụng tiền công đức, một số tỉnh đã có các quy định cụ thể để áp dụng. Ví dụ năm 2025, UBND tỉnh Nghệ An đã ban hành quy định về việc tiếp nhận, quản lý và sử dụng tiền công đức tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội tại các di tích trên địa bàn tỉnh. Theo quy định này, đơn vị được giao quản lý di tích căn cứ vào tình hình thực tế, quyết định số lượng hòm công đức tại các di tích nhưng mỗi di tích không quá 3 hòm. Trường hợp có nhu cầu đặt thêm hòm công đức phải báo cáo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, quyết định.

Việc mở hòm công đức do đơn vị quản lý di tích quyết định nhưng tuân thủ theo quy định về số lượng các thành viên Tổ giám sát; việc kiểm đếm phải được công khai, minh bạch, sau khi kiểm đếm phải có biên bản ghi rõ số tiền thu được, xác nhận của các thành viên tham gia kiểm đếm. Ban quản lý, đơn vị được giao quản lý di tích mở tài khoản tiền gửi tại Kho bạc Nhà nước hoặc Ngân hàng thương mại tại địa phương để quản lý, theo dõi, phản ánh việc tiếp nhận quản lý, sử dụng tiền công đức, tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội theo hình thức chuyển khoản và phương thức thanh toán điện tử…

Tương tự, tỉnh Bắc Giang (khi chưa sáp nhập) yêu cầu tổ chức được giao quản lý di tích có trách nhiệm mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại để phản ánh việc tiếp nhận, quản lý và sử dụng tiền công đức, tài trợ cho di tích theo hình thức chuyển khoản, phương thức thanh toán điện tử.

Đồng thời, tổ chức được giao quản lý di tích có trách nhiệm cử người tiếp nhận, mở sổ ghi chép đầy đủ số tiền đã tiếp nhận, thực hiện kiểm đếm định kỳ, ghi tổng số tiền tiếp nhận, lập thành biên bản trên cơ sở đảm bảo tính khách quan, minh bạch và có sự giám sát, kiểm tra của cơ quan, đơn vị liên quan trước khi nộp tiền vào tài khoản mở tại Kho bạc Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại. Với các quy định cụ thể, rõ ràng, chặt chẽ, việc kiểm đếm cũng như sử dụng tiền công đức đều được phổ biến để các đơn vị thực hiện.

Từ phía cơ quan quản lý, để quản lý hiệu quả hơn nữa tiền công đức, tài trợ góp phần nâng cao hiệu quả nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa, phát triển kinh tế - xã hội, Bộ Tài chính lưu ý người đại diện, hoặc ban quản lý di tích cần mở sổ ghi chép đầy đủ các khoản thu, chi bảo đảm công khai, minh bạch. Trường hợp di tích chưa mở tài khoản tại ngân hàng, hoặc Kho bạc Nhà nước, cần thực hiện ngay để bảo đảm việc quản lý an toàn.

Theo Bộ Tài chính, hiện thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành thói quen của mọi người, do đó, việc công đức, tài trợ theo hình thức chuyển khoản là bình thường, vừa văn minh vừa dễ dàng kiểm soát, không cản trở hoạt động tín ngưỡng, hoạt động tôn giáo. Đồng thời, Bộ Tài chính cũng lưu ý người đại diện, hoặc ban quản lý di tích cần quản lý chặt chẽ các khoản tiền đã tiếp nhận, bao gồm tiền trong hòm công đức.

Đối với tiền mặt tạm thời chưa sử dụng cần gửi kịp thời vào tài khoản để bảo đảm việc quản lý an toàn, hạn chế thiệt hại do hành vi trộm cắp. Trường hợp ban quản lý di tích đang giao tiền cho cá nhân giữ, đứng tên gửi tiết kiệm, hoặc cho vay cần thực hiện thu hồi ngay để quản lý theo tài khoản của ban quản lý. Như vậy, chế tài đã có, quy định cũng rõ, nhưng vẫn có nơi thực hiện tốt, nơi chưa tốt.

Thiết nghĩ điều quan trọng nhất khi “dựng barie”, cơ quan quản lý phải rốt ráo kiểm soát, nắn chỉnh những lệch lạc ngay từ ban đầu, không chỉ ngồi chờ báo cáo và sự tự giác của các địa phương, cơ sở, tránh việc đánh trống bỏ dùi. Có như thế, việc thực hiện mới nghiêm túc, minh bạch, tạo được niềm tin của xã hội với tôn giáo, tín ngưỡng.

Hà An - Hoa Nguyễn