'Cần một chiến lược mở rộng hệ sinh thái dịch vụ hàng hải'

Trao đổi với Mekong ASEAN, ông Phạm Quốc Long – Phó Tổng giám đốc CTCP Tập đoàn Gemadept (HoSE: GMD) đánh giá, ngành hàng hải Việt Nam còn nhiều dư địa để phát triển khi phần giá trị mà nền kinh tế trong nước giữ lại vẫn còn hạn chế.

Theo ông, Việt Nam hiện chỉ giữ lại khoảng 7-8% giá trị từ chuỗi hoạt động hàng hải, với doanh thu toàn ngành chủ yếu đến từ các dịch vụ truyền thống như bốc xếp, tàu lai, hoa tiêu.

Từ thực tế này, ông Long cho rằng Việt Nam cần một chiến lược và lộ trình mở rộng hệ sinh thái dịch vụ hàng hải, qua đó tăng mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị.

“Chúng ta cần phải làm đa dạng những dịch vụ cộng thêm, như đóng mới, sửa chữa tàu, tài chính hàng hải, bảo hiểm, trọng tài quốc tế, cung ứng nhiên liệu, vật liệu cho tàu cũng như cung ứng thuyền viên,” ông Long chia sẻ.

Trong các dịch vụ được đề cập, đóng mới và sửa chữa tàu là lĩnh vực được ông Long đánh giá có nhiều tiềm năng phát triển nhờ vị trí địa lý của Việt Nam nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế. Đồng thời, tốc độ gia tăng lượng hàng hóa và nhu cầu vận tải biển hiện nay cũng là yếu tố tạo thuận lợi cho ngành này.

Bên cạnh việc phát triển thêm các dịch vụ, ông Long cũng đặt vấn đề về cách doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi xuất nhập khẩu.

Theo lãnh đạo Gemadept, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã vượt 1.000 tỷ USD trong năm 2025, nhưng doanh nghiệp Việt Nam vẫn phổ biến cách mua CIF, bán FOB.

Ông Long phân tích, với cách thức này, quyền vận chuyển và bảo hiểm hàng hóa nằm ở phía đối tác nước ngoài. Phần giá trị từ vận tải, bảo hiểm và các dịch vụ liên quan vì vậy không được giữ lại đầy đủ tại Việt Nam.

Ông cho rằng cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam chuyển sang mua FOB, bán CIF, qua đó tăng sử dụng dịch vụ vận tải, bảo hiểm và logistics trong nước.

Muốn thành trung tâm hàng hải, phải thay đổi từ chính sách

Để các mắt xích này phát triển, theo ông Long, cần đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn về chính sách, dữ liệu và hạ tầng.

Khi được hỏi đâu là yếu tố cần thay đổi trước tiên để Việt Nam chuyển từ nơi cung cấp dịch vụ khai thác cảng lên một trung tâm hàng hải, ông Long đặt vấn đề về chính sách và định hướng ưu tiên.

“Về chính sách, trước hết chúng ta phải có những quyết sách đúng về định hướng phát triển, xác định rõ những lĩnh vực trong kinh tế biển cần được ưu tiên, từ đó có những định hướng cụ thể,” ông chia sẻ.

Sau chính sách là câu chuyện dữ liệu. Hiện nay, các cảng, cơ quan hải quan, cơ quan chuyên ngành, hãng tàu và doanh nghiệp logistics vẫn sử dụng các hệ thống riêng, chưa liên thông.

Theo ông Long, cần xây dựng một luồng dữ liệu dùng chung giữa các bên, qua đó giúp dự báo và phản ứng nhanh hơn trước biến động của dòng hàng, tình hình địa chính trị và giá nhiên liệu. Đây cũng là giải pháp có thể giúp giảm thời gian, chi phí và phát thải carbon.

“Chính phủ cần có quyết định xây dựng một hệ thống dữ liệu dùng chung như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc). Việc này có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý số liệu,” ông chia sẻ.

Một yêu cầu khác được ông đặt ra là đầu tư hạ tầng kết nối giao thông với hệ thống cảng biển, đồng thời duy trì luồng lạch ra vào cảng để bảo đảm độ chuẩn tắc như đã công bố.

Ông cũng đề cập đến yêu cầu xanh hóa, số hóa và điều chỉnh giá cước bốc xếp. Theo ông, giá cước bốc xếp tại Việt Nam hiện còn thấp hơn so với khu vực, do đó cần điều chỉnh để các cảng biển, nhất là cảng nước sâu, có nguồn lực phát triển, đáp ứng yêu cầu xanh hóa và số hóa của quốc tế.

Hàng hải cần một hệ sinh thái tài chính riêng

Một mắt xích được lãnh đạo Gemadept nhắc đến trong chuỗi giải pháp là tài chính hàng hải. Ông cho biết, nhu cầu vốn cho phát triển kinh tế biển đến năm 2030 khoảng 1.500 tỷ USD, trong đó lĩnh vực hàng hải và logistics cần khoảng 25% số vốn này.

Vì vậy, ông đề xuất hình thành Trung tâm Tài chính Hàng hải trong Trung tâm Tài chính Quốc tế (VIFC) tại TP HCM.

“Sáng kiến này đã được Gemadept cùng Trung tâm Tài chính Quốc tế triển khai từ tháng 5/2026 và đang tiếp tục được thực hiện nhằm thu hút nguồn vốn quốc tế cho các dự án hàng hải, góp phần phát triển đồng bộ và hoàn thiện hệ thống hàng hải,” ông cho biết.

Theo ông Long, trong mô hình này, cộng đồng doanh nghiệp sẽ cùng tham gia, với Gemadept là đơn vị sáng lập, đồng hành cùng VIFC để có những hoạt động cụ thể nhằm tài trợ cho các dự án trong tương lai.

Việc hình thành một đầu mối tài chính cho hàng hải, theo hướng ông Long đề xuất, nhằm kết nối nguồn vốn quốc tế với nhu cầu đầu tư của ngành. Khi các dịch vụ như đóng mới, sửa chữa tàu, bảo hiểm hay tài chính hàng hải được mở rộng, nhu cầu vốn cho các dự án và hạ tầng đi kèm cũng tăng lên.

Từ góc nhìn của lãnh đạo Gemadept, bài toán nâng phần giá trị Việt Nam giữ lại trong chuỗi hàng hải vì vậy không dừng ở việc tăng năng lực cảng biển. Mà đó còn là quá trình mở rộng các dịch vụ đi cùng dòng hàng, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn, đồng thời hoàn thiện chính sách, dữ liệu, hạ tầng và các kênh huy động vốn để những mắt xích có giá trị gia tăng cao có thể phát triển tại Việt Nam.