Cần nguồn lực đầu tư trở lại cho việc truyền nghề

Hỗ trợ từ giai đoạn thử nghiệm

Dành sự quan tâm đến dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hoá, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) nêu thực tế, một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh bằng phim hoạt hình. Nhóm đã có kịch bản và có những nét vẽ đầu tiên, nhưng làm sao để con gà trong tranh được cất bước mà vẫn giữ được sự duyên dáng của nét khắc Đông Hồ. Vào thời điểm này, nhóm rất cần được hỗ trợ bằng một khóa học về kỹ thuật hoạt hình để từ những nét vẽ đầu tiên đó sẽ làm ra một tác phẩm thực sự đến được với công chúng.

Đại biểu Phan Thị Thuỳ Linh cho biết, Điều 21, dự thảo Luật đã cho phép hỗ trợ bồi dưỡng để phát triển sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, tại khoản 2 Điều 22 lại đang quy định về việc đề nghị đánh giá mức độ bản sắc là tự nguyện, trừ khi bản sắc đó là điều kiện để hưởng hỗ trợ.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Đại biểu đặt câu hỏi: Khi tác phẩm còn đang thử nghiệm thì cơ quan có thẩm quyền sẽ phải căn cứ vào tiêu chuẩn nào để xét duyệt hỗ trợ khóa học cho đoàn làm phim nêu trên? Họ sẽ căn cứ vào kịch bản, kế hoạch làm phim thử hay phải chờ đến khi có kết quả đánh giá bản sắc của tác phẩm?

Theo đại biểu, trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam cũng đã có những cuộc thử sức như vậy. Ở Trường Mỹ thuật Đông Dương khi xưa, họa sĩ Trần Văn Cẩn từng vẽ hình chim phượng rồi phủ lên một lớp sơn son. Khi sơn khô, nghệ nhân Đinh Văn Thành đã mài lớp sơn phủ, và qua lớp sơn được mài đi thì hình ảnh chim phượng hiện ra. Những thử nghiệm như thế đã góp phần tạo ra những nét rất riêng của hội họa sơn mài Việt Nam. Câu chuyện cho thấy, việc hỗ trợ từ giai đoạn thử nghiệm là rất quan trọng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 21 quy định về căn cứ để xét hỗ trợ bồi dưỡng đối với sản phẩm còn đang thử nghiệm: đó là các căn cứ về kỹ năng cần bổ sung, về tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học. Ở bước này, chúng ta không yêu cầu người làm nghề phải có sẵn kết quả đánh giá về bản sắc của tác phẩm, và cơ hội ấy cũng cần được mở ra và trao cho những người làm nghề ngoài các khu, cụm sáng tạo. Bởi với một làng tranh thì việc giữ được những tấm ván khắc xưa là rất quý, nhưng muốn giữ được nghề thì làng nghề còn phải có những người biết khắc vào những tấm ván tiếp theo.

Địa phương có thể đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch

Về trách nhiệm đầu tư trở lại cho việc truyền nghề tại Điều 11 và Điều 28, dự thảo Luật, đại biểu Phan Thị Thuỳ Linh cho biết, năm 2011, UNESCO đã ghi danh Hát Xoan Phú Thọ vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Ở phường Xoan An Thái, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đã dạy lại từng bài hát cho lớp trẻ, và đến năm 2017 khi Hát Xoan được chuyển sang danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại thì lúc này Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ sức truyền dạy cho thế hệ sau.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Khánh Duy

Trên thực tế chúng ta đã có các chính sách để hỗ trợ cho nghệ nhân và hỗ trợ việc truyền dạy di sản. Tuy nhiên, đại biểu Phan Thị Thuỳ Linh cho rằng, dự thảo Luật cần làm rõ một nguồn lực ổn định để việc truyền nghề được duy trì lâu dài.

Hôm nay Hát Xoan đã lên được sân khấu, đã được đưa vào các chương trình du lịch, nhưng sau các chương trình đó, phần nào từ nguồn thu ấy sẽ trở về lại với phường Xoan để nghệ nhân có thể mở lớp dạy cho những người hát tiếp theo? Đặt vấn đề này, đại biểu đề nghị cụ thể hóa tại Điều 11 cơ chế về việc địa phương có thể đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy lẫn người học ngay tại phường hát và làng nghề. Kết quả không chỉ được đo bằng số lớp đã mở, mà phải được đánh giá qua các bài hát, qua những kỹ thuật mà người học đã làm chủ được và được chính cộng đồng phường hát và làng nghề đánh giá.

Tại Điều 28, đối với các dự án xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể, đại biểu Phan Thị Thuỳ Linh đề nghị cần bổ sung quy định về việc doanh nghiệp phải nộp thỏa thuận với cộng đồng chủ thể. Thỏa thuận cần xác định về phạm vi, hình thức khai thác và có người đại diện do cộng đồng lựa chọn. Phần doanh thu dành cho việc truyền nghề phải xác định rõ về cách tính, về người nhận, về mục đích sử dụng để cộng đồng có thể giám sát.

Riêng đối với di sản có nguy cơ thất truyền, đại biểu cho rằng, Nhà nước vẫn phải bảo đảm kinh phí để bảo vệ kể cả khi chưa có doanh thu. Bởi bản sắc không chỉ cần được công nhận bằng một danh hiệu mà cần người giữ nó được sống bằng chính nghề của mình đang giữ.

Đại biểu nhấn mạnh, những thử nghiệm sơn mài ở Trường Mỹ thuật Đông Dương năm xưa đã được nuôi dưỡng bằng niềm tin và thời gian. Hát Xoan cũng được gìn giữ nhờ sự kiên trì giữ lấy những người truyền dạy. Vì vậy, dự án Luật phải tiếp nối tinh thần đó để những người sáng tạo được thử sức khi chưa có sản phẩm hoàn chỉnh và để những người gìn giữ di sản có điều kiện để tiếp tục thực hành, để sáng tạo và để truyền nghề.