Cần thay đổi mô hình trường chuyên và cách phân bổ nguồn lực để phát triển nhân tài

Trường chuyên nên tập trung vào những lĩnh vực vừa đòi hỏi năng khiếu đặc biệt, vừa cần quá trình đào tạo dài hạn và đội ngũ giảng viên xuất sắc.

Nguồn lực dành cho phát triển nhân tài luôn hữu hạn. Vì vậy, Nhà nước phải ưu tiên đầu tư vào những lĩnh vực mà thị trường không thể tự đào tạo hiệu quả được hoặc quá tốn nguồn lực: những lĩnh vực vừa đòi hỏi năng lực đặc biệt, vừa cần một quá trình đào tạo rất dài ngay từ khi còn nhỏ.

Bỏ các môn "chuyên" ngoại ngữ

Cần phải mạnh dạn và quyết tâm bỏ ngay các lớp chuyên như Ngoại ngữ và một số môn khoa học xã hội, đặc biệt là các lớp chuyên ngoại ngữ.

Trong thời đại AI, giỏi một ngoại ngữ đã trở thành yêu cầu tối thiểu của mọi sinh viên và ngày càng có sự hỗ trợ mạnh mẽ của AI. Vì vậy, việc Nhà nước tiếp tục bao cấp để đào tạo “chuyên ngoại ngữ” không còn cần thiết nữa.

Đây là một “biến tướng” của trường chuyên. Nó làm lệch mục tiêu của trường chuyên từ việc phát hiện tài năng đặc biệt sang việc đào tạo những kỹ năng mà mọi học sinh đều cần có.

Nguồn lực quý giá của đất nước tại sao lại phải dành cho các lớp chuyên ngoại ngữ và khoa học xã hội từ rất sớm, những lĩnh vực vốn không đòi hỏi một năng lực đặc biệt hay quá trình đào tạo chuyên sâu từ bậc phổ thông?

Tôi tin rằng những học sinh đủ năng lực thi đỗ vào các lớp “chuyên” đó đã thừa khả năng để tự học và học tốt các môn này trong chương trình phổ thông. Tôi không thể hiểu nổi tại sao vẫn phải có chuyên Anh, chuyên Trung hay chuyên Nhật, v.v..

Để sử dụng thành thạo một ngoại ngữ ngày nay đã trở thành yêu cầu tối thiểu của sinh viên trong thời đại công nghệ. Thậm chí với sự hỗ trợ của AI, việc đó còn dễ hơn rất nhiều. Người ta hoàn toàn có thể tập trung học trong khoảng hai năm là đủ.

Có bao nhiêu người học chuyên ngữ rồi sau này đi làm đúng những nghề đòi hỏi ngoại ngữ chuyên sâu? Tôi cho rằng rất ít. Không có nghề nào thực sự đòi hỏi phải học chuyên ngữ từ lớp 10.

Cách đây mấy chục năm, khi đất nước mới mở cửa, chúng ta còn có thể lập luận rằng cần đào tạo những người thật giỏi ngoại ngữ để hội nhập với thế giới. Nhưng bây giờ Việt Nam đã mở cửa, đã hội nhập sâu rộng và phát triển vượt bậc. Vậy tại sao chúng ta vẫn phải tiếp tục bao cấp để đào tạo các lớp chuyên ngoại ngữ? “Chuyên” ở đâu? Và “tài năng” ở chỗ nào?

Ngày trước, mặc dù học chuyên Anh, nhưng mỗi lần dịch cái tên HN Amsterdam for Gifted Students, tôi lại thấy ngượng. Tôi thực sự không nghĩ mình có một tài năng đặc biệt nào cả. Và rồi tôi “ngộ” ra một điều.

Thứ chúng ta theo đuổi nhiều khi không phải là một ngành chuyên. Chỉ là hai chữ “trường chuyên”. Nó chuyên gì cũng được: Anh, Nga, Sử, Địa, Trung, Nhật, Hàn, Pháp, Đức… Hai chữ “trường chuyên” có một ma lực rất lớn.

Thật tự hào khi được học ở một ngôi trường mang tên “School for Gifted Students”. Thực ra, điều phụ huynh cần cũng rất đơn giản: Một ngôi trường an toàn, thương hiệu tốt, chất lượng dạy học tốt (chứ không nhất thiết phải xuất sắc), một bệ phóng để vào đại học, chứ không phải vì học “chuyên” cái gì.

Do vậy, Nhà nước không nên tiếp tục bao cấp các lớp chuyên ngoại ngữ và các môn khoa học xã hội. Những chương trình này có thể chuyển thành các lớp chất lượng cao, thu học phí theo cơ chế phù hợp.

Toàn bộ nguồn lực tiết kiệm được nên tập trung đầu tư mạnh cho các chương trình khoa học cơ bản, công nghệ, nghệ thuật và thể thao, những lĩnh vực thực sự cần năng khiếu đặc biệt và quá trình đào tạo dài hạn.

Trường chuyên thật sự nên đào tạo những gì?

Theo tôi, trường chuyên chỉ nên tập trung vào những lĩnh vực vừa đòi hỏi năng khiếu đặc biệt, vừa cần quá trình đào tạo dài hạn và đội ngũ giảng viên xuất sắc.

Đó là ba nhóm lĩnh vực: a) Khoa học cơ bản: Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học; b) Khoa học và công nghệ tương lai: Khoa học máy tính, AI, Robotics, và các công nghệ nền tảng khác; c) Nghệ thuật và Thể thao đỉnh cao.

Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Những học sinh vào được các chương trình “chuyên” đúng nghĩa này phải được đầu tư mạnh nhất, chăm chút nhất và tạo mọi điều kiện để phát triển tối đa năng lực của mình.

Mục tiêu là đưa các em vào những trường đại học hàng đầu thế giới hoặc các chương trình nghiên cứu xuất sắc nhất tại Việt Nam.

Các em phải được học và được truyền cảm hứng từ những nhà khoa học hàng đầu thế giới như GS Ngô Bảo Châu (Toán), GS Vũ Hà Văn (Toán), GS Đàm Thanh Sơn (Vật lý), TS Bùi Hải Hưng (Trí tuệ nhân tạo) và nhiều nhà khoa học xuất sắc khác của Việt Nam và thế giới.

Bên cạnh đó, cần phát triển mạnh các chương trình chuyên về nghệ thuật biểu diễn (âm nhạc, múa…) và thể thao đỉnh cao (bóng đá nam và nữ, bơi lội, golf, cờ vua, dance-sport, chạy, tennis v.v..) Đây đều là những lĩnh vực vừa đòi hỏi năng khiếu đặc biệt, vừa cần quá trình đào tạo và khổ luyện kéo dài hàng chục năm. Tuy nhiên, hiện nay chúng ta vẫn chưa đầu tư tương xứng cho những tài năng này.

Đối với các học sinh theo đuổi nghệ thuật và thể thao đỉnh cao, cần chấp nhận các mô hình học tập linh hoạt như học trực tuyến hoặc học kết hợp (hybrid), để các em có đủ thời gian luyện tập và thi đấu ở đấu trường và trình độ cao nhất.

Những học sinh có tài năng đặc biệt về nghệ thuật và thể thao cần được Nhà nước đầu tư mạnh mẽ để trở thành những nghệ sĩ, nhà sáng tạo và vận động viên hàng đầu của Việt Nam, đủ sức cạnh tranh ở khu vực và thế giới.

Các em có thể lựa chọn trở thành nghệ sĩ chuyên nghiệp, vận động viên chuyên nghiệp hoặc tiếp tục theo học tại những trường đại học hàng đầu thế giới có thế mạnh về nghệ thuật và thể thao, trước khi trở về đóng góp cho đất nước.

Thay vì vẫn chỉ tự hào trong ao làng và loay hoay xử lý các vụ "scandal" thi tốt nghiệp năm nào cũng xảy ra, nếu chúng ta phân bổ lại nguồn lực ngay từ hôm nay, sau 20–30 năm Việt Nam sẽ có nhiều hơn những nhà khoa học, kỹ sư, nghệ sĩ và vận động viên đẳng cấp quốc tế.

Đó mới là ý nghĩa thật sự của một hệ thống trường chuyên và đúng tinh thần của Nghị Quyết 57.