GS.VS Phạm Minh Hạc: Người chèo lái giáo dục Việt Nam qua gian khó

Theo thông tin từ phía gia đình, GS.VS Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ GD&ĐT đã từ trần lúc 1 giờ 10 sáng ngày 31/7 do tuổi cao sức yếu, hưởng thọ 92 tuổi. GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc là một nhà khoa học đầu ngành, một nhà giáo, nhà quản lý và chính khách có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam. Suốt nhiều thập kỷ hoạt động, ông để lại dấu ấn sâu đậm cả trong nghiên cứu khoa học, hoạch định chính sách và tổ chức thực tiễn, góp phần định hình diện mạo của giáo dục nước nhà trong thời kỳ đổi mới.

GS.VS Phạm Minh Hạc. Ảnh: VNN.

Ở cương vị nhà khoa học, GS Phạm Minh Hạc là một trong những người đặt nền móng cho ngành tâm lý học và tâm lý học giáo dục Việt Nam hiện đại. Ông có nhiều công trình nghiên cứu về tâm lý học, khoa học giáo dục, triết lý giáo dục và phương pháp giáo dục, góp phần phát triển cơ sở lý luận cho ngành giáo dục Việt Nam. Những nghiên cứu của ông không chỉ có giá trị học thuật mà còn được vận dụng vào thực tiễn quản lý, đào tạo và đổi mới giáo dục.

Trên cương vị nhà quản lý, đặc biệt trong thời gian giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục giai đoạn 1987–1990, GS Phạm Minh Hạc đã đưa ra nhiều quyết sách quan trọng trong bối cảnh đất nước bước vào những năm đầu của công cuộc đổi mới. Đây là thời kỳ kinh tế rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, lạm phát ở mức rất cao, ngân sách dành cho giáo dục hết sức hạn hẹp, cơ sở vật chất trường học xuống cấp, đời sống giáo viên khó khăn, tình trạng học sinh bỏ học và nguy cơ tái mù chữ gia tăng ở nhiều địa phương.

Trong hoàn cảnh đầy thử thách ấy, ông đề ra phương châm chỉ đạo: "Giữ vững để không tan vỡ, khôi phục những cái đã mất, củng cố những cái còn lại và phát triển cái cần thiết." Tinh thần ấy trở thành kim chỉ nam giúp ngành giáo dục duy trì hoạt động, từng bước ổn định và tạo tiền đề cho những cải cách sau này. Nhiều nhà giáo dục đánh giá, chính những quyết sách "khôi phục – ổn định – giữ vững – phát triển" đã giúp "con thuyền giáo dục" vượt qua một trong những giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử.

Đó không chỉ là giải pháp mang tính tình thế, mà còn thể hiện tư duy quản trị linh hoạt, biết kế thừa những giá trị cốt lõi, lựa chọn những nhiệm vụ cấp thiết phù hợp với điều kiện thực tiễn. Cách tiếp cận ấy đến nay vẫn được xem là bài học có giá trị trong quản lý và điều hành giáo dục.

Với vai trò người đứng đầu ngành, GS Phạm Minh Hạc cũng là một trong những người thúc đẩy việc triển khai mục tiêu quốc gia về xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học, tạo nền tảng để Việt Nam hoàn thành mục tiêu phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000. Những kinh nghiệm thực tiễn mà ông để lại vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay, nhất là định hướng xây dựng nền giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực người học theo tinh thần Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Theo nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn, hoạt động khoa học và thực tiễn của GS Phạm Minh Hạc để lại nhiều bài học quý giá cho các thế hệ quản lý giáo dục. "Đó là bài học về việc phát triển khoa học tâm lý, lấy khoa học tâm lý làm gốc căn cơ để phát triển khoa học giáo dục; là tầm nhìn xa trong hoạch định chính sách; là tinh thần bám sát thực tiễn, đề cao công bằng và tính nhân văn trong giáo dục", nguyên Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh.

Trong suốt hành trình nghiên cứu và hoạt động giáo dục, GS, VS, NGND Phạm Minh Hạc luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến vấn đề con người. Với ông, giáo dục không chỉ là quá trình truyền đạt tri thức mà trước hết là quá trình hình thành nhân cách, bồi dưỡng những giá trị làm người.

Trong một chia sẻ, ông khẳng định: “"Giáo dục con người cốt lõi là hiểu tâm lý và giá trị con người", Quan điểm ấy gắn với hướng nghiên cứu xuyên suốt của GS Phạm Minh Hạc về tâm lý học, khoa học giáo dục và giá trị con người.

Ông là tác giả, chủ biên nhiều công trình nghiên cứu về con người và giáo dục, trong đó có các sách như Định hướng giá trị con người Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập (NXB Chính trị quốc gia - Sự thật) và Triết lý giáo dục thế giới và Việt Nam. Các công trình này tập trung nghiên cứu những vấn đề cốt lõi của giáo dục như giá trị con người, mục tiêu giáo dục và định hướng phát triển con người trong xã hội hiện đại.

Từ góc nhìn của một nhà tâm lý học, GS Phạm Minh Hạc cho rằng muốn làm giáo dục hiệu quả phải bắt đầu từ việc hiểu con người. Người học không phải là đối tượng tiếp nhận thụ động, mà là một cá thể có đặc điểm tâm lý, nhu cầu, năng lực và khả năng phát triển riêng. Vì vậy, khoa học tâm lý phải trở thành nền tảng quan trọng của khoa học giáo dục.

Triết lý "trồng người" của GS Phạm Minh Hạc vì thế không chỉ nằm ở việc đào tạo những người có tri thức, mà còn hướng tới xây dựng những con người có nhân cách, có trách nhiệm và khả năng đóng góp cho xã hội.

GS Phạm Minh Hạc cũng nhiều lần bày tỏ sự trăn trở trước những biểu hiện tiêu cực trong giáo dục, đặc biệt là tình trạng gian lận thi cử, bệnh thành tích, học giả - bằng thật. Theo ông, đây không chỉ là vấn đề của một kỳ thi hay một cá nhân, mà phản ánh những bất cập cả trong công tác quản lý lẫn nhận thức xã hội về mục tiêu của giáo dục.

GS Phạm Minh Hạc cho rằng, cần nhìn nhận từ hai góc độ. Trước hết là trách nhiệm của những người trực tiếp tham gia và quản lý hoạt động giáo dục. Nếu đội ngũ thực thi nhiệm vụ giữ được sự công tâm, không để xảy ra tiêu cực thì những hành vi gian lận sẽ khó có cơ hội tồn tại.

Tuy nhiên, gốc rễ sâu xa của tiêu cực còn nằm ở tâm lý xã hội. Một bộ phận phụ huynh vẫn có tâm lý chạy chọt, tìm mọi cách để con em đạt điểm cao, vào được trường mong muốn dù năng lực thực tế chưa đáp ứng.

“Người ta không hiểu thực chất của việc học là thành con người, thành nghề. Nếu hiểu thì không bao giờ họ làm như thế”, ông nói.

Những cảnh báo của GS Phạm Minh Hạc về gian lận thi cử, bệnh thành tích cho thấy ông luôn nhìn giáo dục từ góc độ xây dựng giá trị con người. Với ông, một nền giáo dục thực sự không chỉ tạo ra những người có bằng cấp, mà phải tạo ra những con người có tri thức, năng lực và sự trung thực.

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc, sinh năm 1935, tại xã Đông Mỹ, huyện Thanh Trì cũ (nay là xã Nam Phù), Hà Nội. Ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục (tên gọi Bộ GD&ĐT thời điểm trước đó) từ tháng 2/1987 đến 3/1990. Người tiền nhiệm ông là Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình và kế nhiệm ông sau đó là GS Trần Hồng Quân.

Ông nguyên là Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng các khóa 6, 7, 8; nguyên Đại biểu Quốc hội các khóa 7, 8. Ông là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam từ năm 1981-1985.

Theo thông tin từ gia đình, lễ viếng GS Phạm Minh Hạc được tổ chức hồi 7h30 ngày 5/8 tại Nhà tang lễ quốc gia, số 5 Trần Thành Tông, Hà Nội. Lễ truy điệu và đưa tang vào hồi 9h30 cùng ngày; an táng tại nghĩa trang quê nhà.