Căng thẳng eo biển Hormuz thách thức giới hạn luật hàng hải

Eo biển Hormuz những ngày qua chứng kiến loạt diễn biến dồn dập và khó lường.

Ngày 18-4, Iran tuyên bố tái áp đặt hạn chế trên eo biển Hormuz, đảo ngược quyết định đưa ra trước đó chưa đầy 24 giờ mở cửa tuyến đường thủy chiến lược này. Trong khi đó, Mỹ vẫn duy trì phong tỏa các cảng của Iran ở eo biển Hormuz.

Căng thẳng leo thang đáng ngại khi Hải quân Mỹ nổ súng và bắt giữ một tàu chở hàng mang cờ Iran khi tàu cố gắng vượt qua vòng phong tỏa hải quân của Mỹ ở Vịnh Oman ngày 19-4 và Tehran cảnh báo sẽ đáp trả.

Theo đánh giá của Liên hợp quốc (LHQ), lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz vẫn ở mức thấp hơn 10% so với trước xung đột. Các chủ tàu vẫn thận trọng khi chi phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cao và bất ổn kéo dài.

Giữa bối cảnh này, một câu hỏi được nhiều người quan tâm là khi xung đột nổ ra liệu các quy tắc của luật hàng hải có còn hiệu lực?

Căng thẳng ở eo biển Hormuz thách thức giới hạn của luật hàng hải. Ảnh: Adobe Stock

Điều chỉnh bởi Luật chiến tranh hải quân

Tuyến đường thủy này nằm trong lãnh hải của cả Iran và Oman và được điều chỉnh bởi các quy tắc hàng hải quốc tế. Việc phong tỏa eo biển Hormuz là bất hợp pháp vì sẽ ảnh hưởng các cảng trung lập ở Vịnh Ba Tư. Tàu thuyền trong một eo biển quốc tế được hưởng quyền tự do đi lại không bị cản trở hoặc đình chỉ bởi quốc gia ven biển.

Cơ quan Phát triển và Thương mại LHQ (UNCTAD) lưu ý sự phức tạp về mặt pháp lý xung quanh eo biển Hormuz, cho rằng "các vấn đề về tập quán quốc tế hiếm khi đơn giản" trong thời kỳ xung đột. Các hành động gần đây trong eo biển cho thấy những giới hạn pháp lý đó có thể đã bị vượt quá.

Theo các chuyên gia pháp lý, tình hình hiện nay cho thấy eo biển Hormuz không còn chủ yếu được điều chỉnh bởi các quy tắc hàng hải thời bình theo Công ước LHQ về Luật Biển (UNCLOS), mà bởi luật chiến tranh hải quân.

Trao đổi với hãng thông tấn Anadolu, GS Natalie Klein thuộc Khoa Luật và Tư pháp của Đại học New South Wales (Úc) cho rằng trong bối cảnh xung đột đang diễn ra giữa Mỹ và Israel chống lại Iran, eo biển Hormuz chịu sự điều chỉnh chính yếu bởi khuôn khổ luật chiến tranh vũ trang hay luật chiến tranh hải quân. Luật được áp dụng cho cả các quốc gia tham gia xung đột và các quốc gia trung lập, khiến tình hình càng trở nên phức tạp hơn đối với vận tải biển quốc tế.

Bà Klein lo ngại rằng các quy tắc hàng hải quốc tế đã bị vi phạm, lưu ý đến các báo cáo về việc các tàu thương mại cố gắng đi qua eo biển và bị bắn trong những ngày qua.

"Những quy tắc này đã bị vi phạm vì Iran đe dọa mọi con tàu đi qua, gọi chúng là mục tiêu quân sự, điều đó là không được phép ..." - bà Klein nói, thêm rằng "đại đa số trong số khoảng 3.000 tàu" bị mắc kẹt ở Vịnh Ba Tư đều mang cờ của các quốc gia trung lập và không loại trừ khả năng Iran sẽ "chặn và khám xét những tàu đó".

Một tàu chở hàng đang di chuyển ngoài khơi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vào tháng 2. Ảnh: Giuseppe Cacace/AFP

Về phía Mỹ, nước này tuyên bố đang phong tỏa các cảng của Iran ở eo biển Hormuz. Điều này cho thấy Mỹ đang làm theo luật chiến tranh hải quân chứ không phải theo quy tắc hàng hải quốc tế thông thường. Nếu thực tế đúng như tuyên bố rằng Mỹ chỉ phong tỏa các cảng của Iran chứ không phải toàn bộ eo biển Hormuz thì Mỹ hành động hợp pháp theo luật chiến tranh hải quân, tờ The Conservation dẫn nhận định chuyên gia. Một khi xung đột đã bắt đầu, việc phong tỏa được coi là hợp pháp nếu tuân thủ một số điều khoản nhất định: việc phong tỏa phải được tuyên bố; công bằng, áp dụng cho tất cả các tàu; hàng hóa nhân đạo phải được phép đi qua; sự hiệu quả; và không được đóng cửa các cảng trung lập.

“Mỹ, với tư cách là một bên tham chiến, có thể hợp pháp áp đặt lệnh phong tỏa theo luật quốc tế, cụ thể là luật chiến tranh hải quân” - GS luật quốc tế Donald Rothwell tại ĐH Quốc gia Úc làm rõ.

Trong trường hợp tàu chở hàng của Iran bị chặn bắt, Mỹ tuyên bố đã đưa ra những cảnh báo kéo dài và sử dụng lực lượng hạn chế để vô hiệu hóa con tàu khi nó không tuân thủ. Nếu những tuyên bố này là chính xác thì những hành động đó phù hợp với các nguyên tắc cần thiết và tương xứng chi phối việc sử dụng vũ lực trên biển. Việc bắt giữ con tàu sau đó cũng phù hợp với các thông lệ thực thi lệnh phong tỏa truyền thống.

Tuy nhiên, những người ủng hộ luật quốc tế chỉ trích chiến dịch này của Mỹ, nhấn mạnh rằng không quốc gia nào có quyền pháp lý để phong tỏa tàu thuyền trong các eo biển được sử dụng cho vận tải quốc tế. Tổng thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế Arsenio Dominguez nói rõ rằng “không có cơ sở pháp lý nào trong luật quốc tế để phong tỏa bất kỳ eo biển nào được sử dụng cho hàng hải quốc tế”. Bên cạnh đó, không thể bác bỏ lo ngại rằng dù Mỹ nói chỉ phong tỏa các cảng của Iran, song riêng việc hải quân Mỹ triển khai hành động ở eo biển Hormuz cũng khiến tàu thuyền bất an và tránh né tuyến đường thủy này.

Giải pháp khả thi

Theo GS Klein, tình hình phức tạp hơn vì thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran, sẽ hết hạn vào ngày 22-4. Điều này làm dấy lên câu hỏi liệu các quy tắc pháp lý thời chiến có còn áp dụng hay không, hoặc liệu có nên bắt đầu quay trở lại khuôn khổ thời bình hay không, khi mà việc chấm dứt hoàn toàn các hành động thù địch vẫn chưa được thiết lập.

GS Klein cho rằng các giải pháp khả thi có thể bao gồm việc thiết lập một hành lang an toàn hàng hải thông qua sự phối hợp quốc tế, như đề xuất của một liên minh gồm Bahrain, Singapore, Nhật, Panama và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), gửi Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO). Một giải pháp khả thi khác để giảm thiểu sự gián đoạn vận chuyển hàng hải có thể liên quan việc sử dụng các đoàn tàu hải quân do các quốc gia trung lập dẫn đầu. Tuy nhiên, bà Klein lưu ý rằng những thỏa thuận như vậy sẽ đòi hỏi các điều kiện và sự phối hợp nghiêm ngặt.

Sau cuộc họp của 51 quốc gia về eo biển Hormuz vào ngày 17-4, Anh và Pháp tuyên bố sẽ dẫn dắt sứ mệnh đa quốc gia nhằm đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển này, bao gồm bảo vệ tàu thương mại, trấn an các nhà khai thác vận tải biển và tiến hành rà phá thủy lôi ngay khi điều kiện cho phép sau khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn bền vững.

"Thông thường, một tàu chiến trung lập sẽ chỉ hộ tống các tàu mang cờ của nó, hoặc cần phải có một thỏa thuận… và sau đó họ cần cung cấp rất nhiều thông tin cho Iran để đảm bảo rằng những tàu được hộ tống đó không chở hàng hóa có lợi cho đối thủ" - bà Klein nói.

Cả hai lựa chọn đều cần sự đồng thuận từ các bên liên quan, đặc biệt là Iran và có thể cả Oman, bà Klein lưu ý.

Một số chuyên gia đề xuất các giải pháp thay thế eo biển Hormuz khi Iran chứng minh rằng nước này có thể sử dụng mối đe dọa áp đặt hạn chế eo biển bất cứ khi nào họ muốn. Hai phương án thay thế chính là: Đường ống dẫn dầu Abqaiq-Yanbu (Đường ống dẫn dầu thô Đông-Tây) chạy xuyên lãnh thổ Saudi Arabia, nối Abqaiq với Yanbu trên Biển Đỏ; Đường ống dẫn dầu thô Abu Dhabi (ADCOP) của UAE dài 400 km, chạy từ các cơ sở dầu khí trên đất liền tại Habshan, Abu Dhabi, đến cảng Fujairah trên Vịnh Oman. Tuy nhiên những đường ống này có năng lực vận chuyển còn hạn chế, theo tờ CBC.

Ông Kenneth Medlock, GS kinh tế và chuyên gia về năng lượng toàn cầu tại Viện Chính sách công Baker thuộc ĐH Rice (Mỹ) đề cập phương án mở rộng hệ thống giao thông đông-tây xuyên suốt bán đảo Ả Rập kết hợp mở rộng năng lực cảng tại Yanbu (nằm trên bờ Biển Đỏ phía Tây Saudi Arabia). Lựa chọn khác có thể mở rộng đường ống dẫn khí Kirkuk-Ceyhan (từ Iraq qua Thổ Nhĩ Kỳ).

Chuyên gia Jim Krane tại Viện Chính sách công Baker thuộc ĐH Rice đề cập một số phương án đường vòng, bao gồm khôi phục các tuyến đường bị bỏ hoang từ lâu từng vận chuyển dầu đến Địa Trung Hải từ Iraq và Saudi Arabia, mở rộng đường ống dẫn khí đốt IPSA chạy từ miền nam Iraq qua Saudi Arabia đến cảng Mu’ajiz trên Biển Đỏ, ngay phía bắc Yanbu.

GS Klein bày tỏ hy vọng rằng việc ngừng bắn giữa Mỹ và Israel với Iran sẽ được duy trì và tạo cơ sở cho một giải pháp hòa bình cho những người sống trong khu vực và trên thế giới. "Hệ thống pháp luật quốc tế không hoàn hảo, nhưng những quy tắc đó rất quan trọng" - bà Klein nói.