Rạn nứt Mỹ và thế giới

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước truyền thông ở Phoenix, Arizona hôm 17/4. Ảnh: Reuters.

Từ Bangladesh đến Slovenia, phân bổ nhiên liệu theo định mức làm tê liệt giao thông vận tải, khiến giới lãnh đạo đau đầu giải quyết hệ quả của cuộc chiến họ không hề mong muốn. Ngay cả các đồng minh trong NATO cũng hạn chế ủng hộ Mỹ, khi một số nhấn mạnh chính quyền Tổng thống Donald Trump không tham vấn họ trước khi phát động cuộc chiến với Iran.

Thủ tướng Mark Carney đã mô tả mối quan hệ kinh tế Canada - Mỹ là những “điểm yếu” cần khắc phục trong một video phát hôm 19/4. “Chúng ta phải tự lo cho chính mình vì không thể chỉ dựa vào một đối tác nước ngoài. Chúng ta không thể kiểm soát sự gián đoạn đến từ các nước láng giềng. Chúng ta không thể đặt cược tương lai của mình vào hy vọng mọi chuyện sẽ đột nhiên chấm dứt”, ông Carney nói.

Một số cựu quan chức Mỹ cho rằng việc Nhà Trắng liên tục thay đổi lập trường về mục tiêu ở Iran không tạo dựng được lòng tin.

“Các đồng minh không biết nên tin vào điều gì, các đối thủ không biết nên lo sợ điều gì, và ngay cả nội các cũng không biết chiến lược hay ý định thực sự của ông ấy là gì.

Theo Politico, cuộc chiến với Iran dường như đang đẩy nhanh quá trình rạn nứt giữa Mỹ và phần lớn thế giới kể từ khi ông Trump trở lại nắm quyền. Một nhà ngoại giao châu Á tại Washington nhận định hình ảnh của Mỹ có thể thay đổi sau khi nhiệm kỳ của ông Trump kết thúc, song giới lãnh đạo toàn cầu đã đặt câu hỏi về mối quan hệ với Mỹ và họ nên làm gì nếu không thể dựa vào Mỹ nữa. Sự xói mòn quyền lực khó có thể đảo ngược khi các đối thủ địa chính trị tận dụng triệt để.

Trung Quốc vụt sáng trên thị trường năng lượng sạch

Eo biển Hormuz đóng cửa cùng đòn trả đũa của Iran vào các cơ sở năng lượng ở Trung Đông đã giáng đòn mạnh vào ngành năng lượng toàn cầu. Vốn là quốc gia sản xuất dầu khí hàng đầu thế giới, Mỹ nâng tầm ảnh hưởng trên thị trường năng lượng, song những lợi ích đó có thể chỉ ngắn hạn.

Cú sốc nhiên liệu hóa thạch vừa qua khiến nhiều quốc gia đẩy nhanh cam kết chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Ảnh: Reuters.

Châu Á chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ giá năng lượng biến động. Một số quốc gia đã áp dụng chính sách làm việc tại nhà hoặc tạm dừng xuất khẩu để tiết kiệm nhiên liệu, đồng thời cam kết đẩy nhanh lắp đặt năng lượng tái tạo và tái khởi động các nhà máy điện hạt nhân.

Châu Âu rút kinh nghiệm từ xung đột Nga - Ukraine nên muốn tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp năng lượng duy nhất. Thay vào đó, họ lên kế hoạch mở rộng các chương trình tiết kiệm năng lượng và năng lượng tái tạo, đồng thời triển khai thêm xe điện.

Nhiều nước muốn hạn chế những cú sốc từ nhiên liệu hóa thạch, một kịch bản dẫn tới lạm phát, tăng trưởng chậm và chi phí leo thang. Họ xem xét nghiêm túc các giải pháp thay thế như năng lượng mặt trời, pin và xe điện.

“Mục tiêu không chỉ là vượt qua cú sốc, mà là tận dụng giai đoạn bất ổn này để xây dựng nền tảng cho sự ổn định bền vững hơn”, Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Á Masato Kanda phát biểu tuần trước.

Trung Quốc trở thành điểm sáng trên thị trường khi là quốc gia kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng năng lượng mặt trời. Bắc Kinh đang sản xuất xe điện với giá rẻ và nắm khoáng sản cho năng lượng sạch và pin.

Châu Âu tự thiết lập mặt trận

Áp lực lên các liên minh quân sự của Mỹ là điều không thể phớt lờ khi cuộc chiến tiếp diễn.

Trong những cuộc chiến trước đây trong khu vực, các tổng thống Mỹ đã thành công tập hợp đồng minh. Lần này, theo hai nhà ngoại giao châu Âu, chính quyền Trump thậm chí không thông báo trước cho những đồng minh thân cận nhất, và cũng không đưa ra yêu cầu rõ ràng nào kể từ đó.

Hệ quả là, Anh và Pháp đã tổ chức một số cuộc họp với hàng chục quốc gia, nhưng không có Mỹ, để vạch ra kế hoạch khai thông an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz sau khi chiến sự kết thúc. Châu Âu tập trung vào sáng kiến phòng thủ để bảo vệ tàu thương mại trong eo biển, nhưng thời gian và lực lượng tham gia vẫn đang được thảo luận.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu cũng tìm cách tăng cường cơ chế phòng thủ tập thể của khối, Điều 42.7.

Thủ tướng Anh Keir Starmer và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron dự họp báo sau Hội nghị thượng đỉnh đảm bảo an ninh eo biển Hormuz ở Paris hôm 17/4. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, mối quan hệ quốc phòng của Mỹ trải rộng khắp thế giới và rất khó bị phá vỡ. Ông Trump nhiều lần đe dọa sẽ chấm dứt một số mối quan hệ, trong đó có cả khả năng rời NATO, nhưng chưa thực hiện nước đi nghiêm túc nào. Nhiều quốc gia, dù thất vọng về ông Trump, vẫn muốn sức mạnh quân sự của Mỹ đứng về phía mình.

Tại Trung Đông, chiến dịch của Mỹ tại Iran có những phản ứng trái chiều. Israel là một đối tác kiên định, còn các quốc gia vùng Vịnh ngay từ đầu muốn thuyết phục Mỹ đừng làm vậy.

Ngoài ra, cuộc chiến tại Iran được cho là làm tổn hại đến uy tín và tầm ảnh hưởng của Mỹ trên nhiều mặt trận. Trong các bức điện tín, Đại sứ quán Mỹ ở Bahrain, Indonesia và Azerbaijan cảnh báo trong một số trường hợp, an ninh và quan hệ ngoại giao của Mỹ đang gặp rủi ro.

Tuy nhiên, những người ủng hộ ông Trump lập luận mọi khó khăn ở thời điểm hiện tại sẽ đáng giá về lâu về dài. Alexander Gray - cựu quan chức trong Hội đồng An ninh Quốc gia dưới nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump - cho biết quyết định tấn công Iran “mang lại lợi ích cho các tổng thống tương lai”.

Trong khi đó, phát ngôn viên Nhà Trắng Anna Kelly cho biết cách tiếp cận "Nước Mỹ trên hết" đã mang lại những thỏa thuận thương mại hiệu quả hơn, tăng cường quan hệ đối tác trong cuộc chiến chống buôn bán ma túy và thúc đẩy chi tiêu quốc phòng của các đồng minh.

“Giới lãnh đạo thế giới đã nói về Iran trong suốt 47 năm qua, nhưng không ai đủ can đảm để hành động. Một khi chúng ta đạt được tất cả mục tiêu - như loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân từ Iran, thế giới sẽ an toàn hơn, ổn định hơn và tốt đẹp hơn”, bà Kelly nói.

Mỹ công bố video binh sĩ nhắm mục tiêu, cảnh báo tàu gần cảng Iran CENTCOM đã công bố video ghi hình ngày 20/4 cho thấy binh sĩ Mỹ trên trực thăng theo dõi thời gian thực và dùng súng máy phát cảnh báo một tàu hàng khi di chuyển gần các cảng Iran, buộc tàu phải quay đầu.