Canh bạc AI trong kỷ nguyên số

Tác động vĩ mô: quá nhỏ so với “hố đen” nợ công

AI được kỳ vọng là động lực tăng năng suất mới.

Ở hầu hết các nền kinh tế giàu, nợ công đã vượt 100% (tổng sản lượng) GDP. Áp lực tài khóa không chỉ đến từ tăng trưởng chậm, mà còn từ các khoản chi gần như không thể đảo ngược: chi phí chăm sóc dân số già, nghĩa vụ trả lãi ngày càng lớn, cùng yêu cầu tăng chi cho quốc phòng và ứng phó biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh đó, tác động của AI dù tích cực vẫn bị xem là hạn chế. Các ước tính cho thấy tại các nước thuộc OECD, AI có thể giúp kéo giảm tỷ lệ nợ khoảng 10 điểm phần trăm vào năm 2036, tức từ mức dự kiến 150% xuống còn 140% GDP. Tại Mỹ, ngay cả trong kịch bản khả quan nhất, AI cũng chỉ giúp làm chậm tốc độ tăng nợ, đưa tỷ lệ này lên khoảng 120% GDP trong thập kỷ tới từ mức khoảng 100% hiện nay.

Quan trọng hơn, hiệu quả đó phụ thuộc vào nhiều điều kiện khó đảm bảo: số việc làm mới phải vượt số việc làm bị mất do tự động hóa; doanh nghiệp phải chia sẻ lợi nhuận thông qua tăng lương; và lợi ích năng suất phải lan tỏa đồng đều. Trên thực tế, các nước như Ý và Nhật Bản được dự báo chỉ đạt mức tăng năng suất bằng một nửa so với Mỹ và Anh.

Muốn có năng suất, phải vay nợ trước

Với sự trợ lực của trí tuệ nhân tạo và quy trình số, chuyên viên có thể rời khỏi vòng xoáy giấy tờ để trở về đúng vai trò của người đồng hành tài chính suốt vòng đời của gia đình khách hàng. Ảnh: LÊ VŨ

Nghịch lý nằm ở chỗ: để AI tạo ra năng suất, nền kinh tế toàn cầu phải đầu tư khổng lồ vào hạ tầng như trung tâm dữ liệu, nhà máy điện và chip GPU. Phần lớn nguồn vốn này đến từ vay nợ, với mức độ rủi ro ngày càng cao.

Hoạt động phát hành nợ diễn ra trên diện rộng, từ trái phiếu cấp đầu tư đến các khoản vay lợi suất cao với lãi suất 7–9%. JPMorgan dự báo mỗi năm trong 5 năm tới sẽ có khoảng 300 tỉ đô la Mỹ các thương vụ liên quan đến AI và trung tâm dữ liệu.

Nếu trước đây trung tâm dữ liệu chỉ là một phân khúc nhỏ, thì đến năm 2025, nhu cầu vay vốn đã tăng theo cấp số nhân. Trong tổng khoảng 950 tỉ đô la Mỹ phát hành nợ của thị trường năm 2025, có tới 170 tỉ đô la dành cho các khoản vay liên quan đến trung tâm dữ liệu, tăng 57% so với năm trước, theo IJGlobal, một công ty của Green Street.

Thậm chí, các hình thức huy động mới mang tính đầu cơ cao cũng xuất hiện, như vay nợ để mua chip GPU. Dự án Colossus 2 của xAI đặt mục tiêu huy động 20 tỉ đô la theo mô hình này. Các khoản vay thường có kỳ hạn 5 năm, tương ứng thời gian khấu hao chip, nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn do công nghệ mới có thể nhanh chóng khiến chip cũ mất giá trị.

Ngoài rủi ro công nghệ, lĩnh vực này còn đối mặt với thiếu hụt lao động lành nghề, hạn chế về nguồn cung điện và nguy cơ “rỗng khách thuê”. Khi trung tâm dữ liệu vay nợ dài hạn nhưng khách thuê có thể rời đi trước khi hoàn tất nghĩa vụ tài chính, dẫn đến dư thừa hạ tầng.

Rủi ro lan sang tín dụng tư nhân

Sự gián đoạn từ AI đang đe dọa trực tiếp đến khả năng trả nợ của nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là trong thị trường tín dụng tư nhân và phần mềm.

Theo công ty xếp hạng tín nhiệm KBRA, khi phân tích dữ liệu về các CLO (nghĩa vụ vay có bảo đảm bằng tài sản) trung cấp, các công ty phát triển kinh doanh (BDC) và trái phiếu bảo đảm bằng doanh thu định kỳ, có tới 22% giá trị số nợ thuộc về các công ty phần mềm.

Các chiến lược gia tại UBS AG ước tính khoảng 1/5 doanh nghiệp do quỹ đầu tư tư nhân hậu thuẫn. Đây là những đơn vị có nguy cơ bị AI làm gián đoạn sẽ phải tái cấp vốn vào năm 2028. Nếu hoạt động kinh doanh suy giảm, họ sẽ phải chịu chi phí lãi vay cao hơn và đối mặt nguy cơ vỡ nợ.

Trong kịch bản xấu nhất, các khoản nợ xấu có thể gây ra tổn thất hệ thống lên tới 275 tỉ đô la. Nếu thua lỗ tăng vọt, nguy cơ khủng hoảng tín dụng diện rộng có thể xảy ra, kéo theo sự sụt giảm chi tiêu vốn và đầu tư. Khi đó, chính làn sóng AI, vốn được kỳ vọng thúc đẩy tăng trưởng, có thể bị bóp nghẹt bởi hệ quả tài chính do nó góp phần tạo ra.

AI rõ ràng có tiềm năng nâng cao năng suất. Nhưng xét trên bình diện vĩ mô, mức cải thiện đó vẫn quá nhỏ so với áp lực nợ công. Đồng thời, để đạt được lợi ích năng suất ấy, nền kinh tế lại đang bơm căng một khối nợ doanh nghiệp khổng lồ với rủi ro ngày càng cao.

Vì vậy, AI không phải là “tấm vé miễn phí” giúp các chính phủ thoát khỏi bài toán nợ. Trái lại, nếu thiếu kiểm soát và phân bổ nguồn lực thận trọng, làn sóng đầu tư cho AI có thể trở thành một mắt xích mới trong chu kỳ nợ và rủi ro tài chính toàn cầu.

Theo Bloomberg, Reuters

Kỳ Anh