Cây dã hương nghìn năm tuổi - báu vật linh thiêng của vùng đất Bắc Ninh

Trải qua 1.000 năm tồn tại, cây vẫn xum xuê, tỏa tán xanh mát. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Nằm giữa không gian làng quê cổ kính ở xã Tiên Lục, thành phố Bắc Ninh, cây dã hương nghìn năm tuổi sừng sững vươn mình qua bao thế hệ.

Không chỉ sở hữu dáng vóc đồ sộ, hương thơm đặc trưng, cây đại thụ còn gắn liền với những câu chuyện lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa, trở thành báu vật thiêng liêng trong tâm thức người dân địa phương.

Cây đại thụ mang sắc phong của vua

Đến với Tiên Lục, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước dáng vẻ uy nghi của cây dã hương cổ thụ nằm trong khuôn viên cụm di tích đình Viễn Sơn, chùa Phúc Quang, đình Thuận Hòa và đền Thánh Cả. Với tuổi đời được người dân lưu truyền gần nghìn năm, cây dã hương được xem là một trong những cây cổ thụ quý hiếm, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và sinh thái.

Cho đến nay, chưa có tài liệu nào xác định chính xác thời điểm cây bắt đầu sinh trưởng. Tuy nhiên, theo thần phả của làng, cây từng được vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786) ban sắc phong với danh hiệu “Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương”, hàm ý là cây dã lớn nhất nước Nam. Đây không chỉ là sự ghi nhận về vóc dáng đặc biệt của cây mà còn thể hiện sự tôn kính dành cho một báu vật thiên nhiên.

Danh tiếng của cây dã hương còn vượt ra ngoài phạm vi làng quê. Cây từng được ghi tên, in ảnh trong Từ điển Bách khoa Larousse của Pháp và giới thiệu tại Hội chợ Marseille năm 1932. Trường Viễn Đông Bác cổ cũng từng xếp cây vào danh sách những cây cổ thụ quý hiếm của Việt Nam.

Thân cây to chừng 8 người ôm, chu vi chỗ to nhất hơn 17m. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Theo những số liệu khảo sát và ước lượng được ghi nhận, cây cao khoảng 30-36m, thân có chu vi từ hơn 8m đến khoảng 17m tại những vị trí khác nhau. Riêng phần gốc lớn đến mức khoảng 8 người trưởng thành dang tay ôm mới xuể. Tán cây rộng, xòe phủ kín một khoảng không gian lớn, tạo bóng mát cho khu vực đình làng.

Trải qua thời gian và những biến cố của thiên nhiên, thân cây hiện đã bị rỗng một phần bên trong do từng xảy ra vụ cháy vào đầu thập niên 1980. Khoảng trống trong thân lớn đến mức có thể chứa khoảng 10 người đứng bên trong. Dù vậy, cây vẫn kiên cường sinh trưởng, tiếp tục vươn tán xanh giữa không gian làng quê.

Tên gọi dã hương cũng bắt nguồn từ đặc điểm riêng của loài cây. Hương thơm tỏa ra từ nhựa và hoa, nhẹ nhàng nhưng lan xa, tạo nên nét đặc trưng khó nhầm lẫn. Hoa thường nở vào cuối xuân, đầu hè, có màu vàng nhạt, cánh nhỏ li ti và hương thơm thoang thoảng tựa hoa dạ lan.

Biểu tượng văn hóa, tâm linh của người dân Tiên Lục

Không chỉ là một cây cổ thụ có giá trị về mặt tự nhiên, cây dã hương còn hiện diện sâu đậm trong đời sống tinh thần của cộng đồng địa phương. Qua bao thế hệ, gốc cây đã trở thành không gian sinh hoạt quen thuộc, chứng kiến những đổi thay của làng quê và đất nước.

Cây Dã hương trở thành biểu tượng văn hóa, gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của người dân địa phương. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Dưới tán cây rộng lớn, người dân thường dừng chân nghỉ ngơi, trò chuyện sau những giờ lao động. Vào những đêm trăng sáng, nơi đây còn là điểm hẹn của các đôi lứa. Bao lễ hội, đình đám, bao câu chuyện đời thường và ký ức của nhiều thế hệ người dân thôn Giữa đều gắn bó với gốc dã hương.

Với các bậc cao niên trong làng, cây dã hương không đơn thuần là một món quà của thiên nhiên mà còn là biểu tượng thiêng liêng của trời đất, non sông. Dáng cây hiên ngang, bền bỉ trước những khắc nghiệt của thời tiết được người dân xem như hình ảnh tượng trưng cho sức sống trường tồn của quê hương, đất nước.

Đặc biệt, trong tâm thức cộng đồng còn lưu truyền quan niệm rằng, mỗi khi một cành dã hương lớn tự nhiên gãy rụng thường gắn với những bước ngoặt quan trọng của lịch sử dân tộc. Theo sách ghi chép của làng, năm 1945, một cành lớn phía đông bắc gãy, trùng với thời điểm Cách mạng Tháng Tám thành công; năm 1954, cành phía tây gãy, gắn với chiến thắng Điện Biên Phủ; năm 1964, cành phía nam gãy, trùng với thời điểm chiến tranh mở rộng ra miền Bắc; năm 1975, một cành phía tây gãy, gắn với sự kiện giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Đến năm 2006, một cành ở đỉnh ngọn phía Nam gãy, cũng là năm Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ đã góp phần tạo nên màu sắc huyền thoại, khiến cây dã hương càng trở nên đặc biệt trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương.

Dù những câu chuyện ấy mang màu sắc tâm linh và chưa có cơ sở khoa học để xác nhận, chúng vẫn phản ánh tình cảm gắn bó sâu sắc của cộng đồng với cây đại thụ. Qua đó, cây dã hương trở thành một chứng nhân lịch sử, một biểu tượng tinh thần được người dân nâng niu, gìn giữ.

Điểm đến hấp dẫn giữa không gian di tích cổ kính

Đông đảo du khách đến tham quan, tìm hiểu cây. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Vẻ đẹp của cây dã hương được tôn lên bởi không gian kiến trúc truyền thống bao quanh, nổi bật là đình Viễn Sơn có lịch sử hơn 300 năm, được xây dựng năm 1705. Ngôi đình cổ kính nằm nép mình dưới tán cây đại thụ, là nơi thờ sáu vị Thành hoàng làng, góp phần tạo nên quần thể di tích giàu giá trị lịch sử và văn hóa.

Hằng năm, vào ngày 19 và 20/3 âm lịch, lễ hội đình Viễn Sơn được tổ chức, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương đến dâng hương, tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Đây cũng là dịp để du khách chiêm ngưỡng cây dã hương nổi tiếng, được giới thiệu là một trong những cây dã hương lớn nhất thế giới, chỉ sau cây dã hương ở Ấn Độ.

Năm 1989, cây dã hương cùng các công trình trong quần thể di tích gồm đình Viễn Sơn, chùa Phúc Quang, đình Thuận Hòa và đền Thánh Cả được Bộ Văn hóa-Thông tin (nay là Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích Quốc gia.

Năm 2012, cây dã hương được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Ngày 26/11/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định công nhận Di tích Quốc gia đặc biệt với quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục, trong đó có cây dã hương.

Sự kiện này đánh dấu sự ghi nhận đối với những giá trị đặc biệt của di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị của cây cổ thụ gắn với không gian văn hóa truyền thống.

Những năm gần đây, chính quyền và người dân địa phương quan tâm chăm sóc, bảo vệ cây bằng nhiều giải pháp như tôn tạo cảnh quan khuôn viên, dựng hàng rào bảo vệ quanh gốc, làm trụ chống các cành lớn và gia cố những vị trí thân cây bị rỗng. Công tác ươm trồng, nhân giống cây con cũng được chú trọng nhằm lưu giữ nguồn gene quý, góp phần duy trì sự hiện diện của loài cây đặc biệt này cho các thế hệ mai sau.

Ngày nay, cây dã hương không chỉ là niềm tự hào của người dân Tiên Lục mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Đến đây, du khách có thể tìm hiểu giá trị lịch sử, văn hóa, khám phá đặc điểm sinh thái của một cây cổ thụ quý hiếm, đồng thời tận hưởng không gian xanh mát và hương thơm dịu nhẹ tỏa ra từ thân, lá, hoa cây dã hương.

Trải qua bao thăng trầm, cây dã hương vẫn đứng đó như một chứng nhân của thời gian, lưu giữ ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa của một vùng quê Bắc Ninh. Sức sống bền bỉ của cây không chỉ gợi nhắc về sự trường tồn của thiên nhiên mà còn gửi gắm thông điệp về trách nhiệm gìn giữ di sản, bảo vệ những báu vật mà cha ông đã trao truyền./.