Chạm vào ký ức qua 'bữa cơm chiến sĩ'

Du khách trải nghiệm nấu ăn tại bếp Hoàng Cầm.

Qua những bữa cơm chiến sĩ giản dị, những câu chuyện về sự sáng tạo và lòng quả cảm của cha ông hiện lên sống động, ấm nồng như chính ngọn lửa dưới lòng đất năm xưa.

Nơi ký ức lịch sử được đánh thức

Không gian trải nghiệm bếp Hoàng Cầm và bữa cơm chiến sĩ tại khu vực di tích hầm Đờ Cát, trong khuôn khổ Lễ hội Hoa Ban 2026, mang đến cho du khách cơ hội cảm nhận lịch sử bằng những trải nghiệm chân thực, gần gũi.

Không cần những hiện vật đồ sộ, chỉ với mô hình bếp Hoàng Cầm cùng những món ăn dân dã như ngô luộc, khoai nướng, măng rừng… quá khứ dường như được đánh thức. Câu chuyện về sự sáng tạo, bền bỉ của hậu cần chiến trường năm xưa hiện lên sinh động, giúp người xem hiểu thêm về lịch sử làm nên chiến thắng của dân tộc.

Giữa khuôn viên di tích, một mô hình bếp dã chiến được đào sâu dưới lòng đất, nối liền với những rãnh dẫn khói, phủ cành cây và lớp đất ẩm phía trên theo cấu trúc đặc trưng của bếp Hoàng Cầm trong chiến tranh.

Khói từ bếp không bốc lên thành cột như bếp thông thường, mà lan tỏa nhẹ qua các rãnh dẫn rồi nhanh chóng tan vào không khí. Chính đặc điểm “không khói” này khiến nhiều du khách tỏ ra ngạc nhiên khi tận mắt chứng kiến. Nhiều người lần đầu tiên hiểu được vì sao trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, bộ đội ta vẫn có thể nấu ăn giữa rừng mà không bị máy bay đối phương phát hiện.

Đặt chân đến Điện Biên đúng dịp lễ hội, ông Steve Karole (du khách người Mỹ) không giấu được sự thích thú khi nghe giới thiệu về loại bếp đặc biệt này. Vừa quan sát, ông vừa ghi lại hình ảnh bằng điện thoại. Theo ông, đây là một trải nghiệm độc đáo giúp hình dung rõ hơn về hậu cần chiến trường Việt Nam trong chiến tranh.

“Đây là trải nghiệm mà tôi không ngờ tới. Nó giúp tôi hình dung giữa rừng sâu trong chiến tranh ác liệt có những chiếc bếp hậu cần không khói, rất khó phát hiện, đã góp phần làm nên chiến thắng cho Việt Nam. Trải nghiệm này cũng cho tôi nhiều điều mới để học hỏi”, ông Steve Karole chia sẻ.

Không chỉ thu hút khách quốc tế, khu trải nghiệm còn là điểm dừng chân của nhiều gia đình du khách trong nước. Đại gia đình ông Bùi Quang Chi (Hải Phòng) với hơn 20 thành viên đã dành khá nhiều thời gian tại khu bếp. Từng tham gia kháng chiến chống Mỹ, ông Chi tranh thủ kể cho con cháu nghe về những năm tháng chiến tranh, về cách bộ đội sử dụng bếp Hoàng Cầm trong rừng sâu để nấu ăn mà vẫn giữ bí mật.

“Các con, cháu trước đây đã từng nghe nói về bếp Hoàng Cầm trong sách vở. Hôm nay được nhìn tận mắt, lại được nghe giải thích tại chỗ nên hiểu rõ hơn về những khó khăn và sự sáng tạo của thế hệ đi trước”, ông Chi nói. Theo ông, chuyến du xuân của gia đình vì thế trở nên ý nghĩa hơn khi kết hợp giữa tham quan và học lịch sử.

Không khí tại khu bếp càng thêm sinh động khi nhiều du khách trực tiếp tham gia chuẩn bị bữa ăn chiến sĩ. Những bắp ngô, củ khoai, măng rừng được luộc chín trên bếp rồi mời du khách thưởng thức ngay tại chỗ. Bữa ăn đơn sơ nhưng lại khiến nhiều người xúc động, bởi đó chính là hình ảnh quen thuộc của đời sống người lính nơi chiến trường năm xưa.

Trong làn khói mỏng bảng lảng, quá khứ như được tái hiện gần gũi. Bếp lửa nhỏ không chỉ mang lại cảm giác ấm áp, mà còn mở ra hành trình trải nghiệm lịch sử sống động, giúp người xem cảm nhận sâu sắc hơn về cuộc sống của bộ đội trong những năm tháng chiến tranh.

Ông Steve Karole cùng bạn tìm hiểu về bếp Hoàng Cầm.

Học sinh Điện Biên trải nghiệm bếp Hoàng Cầm tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Sáng tạo hậu cần góp phần làm nên chiến thắng

Từ một sáng kiến giản dị của người lính nuôi quân, bếp Hoàng Cầm đã trở thành giải pháp hậu cần hiệu quả, được sử dụng rộng rãi trong các đơn vị, đặc biệt là trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Theo các tài liệu lịch sử, bếp Hoàng Cầm xuất hiện lần đầu khoảng giai đoạn Chiến dịch Hòa Bình (1951 – 1952), do anh nuôi Hoàng Cầm sáng tạo. Từ một nhu cầu rất thực tế là nấu ăn cho bộ đội nhưng phải tránh bị phát hiện, ông đã nghĩ ra cách đào bếp sâu xuống đất và dẫn khói qua nhiều rãnh nhỏ để làm loãng khói trước khi thoát ra ngoài.

Cấu tạo của bếp gồm ba phần chính: Lò nấu đặt sâu dưới đất, hệ thống rãnh dẫn khói và các cửa thoát khói nằm cách xa khu vực nấu. Khói khi đi qua các rãnh sẽ gặp lớp đất ẩm phía trên, được làm mát và phân tán thành hơi mỏng. Nhờ vậy, từ xa gần như không thể nhìn thấy khói bếp.

Chính sự đơn giản nhưng hiệu quả ấy đã khiến bếp Hoàng Cầm nhanh chóng được phổ biến trong các đơn vị. Trong chiến tranh, việc giữ bí mật vị trí đóng quân là yếu tố sống còn. Một cột khói bếp nhỏ cũng có thể trở thành dấu hiệu để máy bay trinh sát phát hiện. Vì thế, bếp Hoàng Cầm đã giúp bộ đội vừa đảm bảo bữa ăn, vừa bảo vệ an toàn cho lực lượng.

Đặc biệt, trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, khi hàng chục nghìn bộ đội tập trung trên các tuyến đường hành quân và trong hệ thống trận địa vây quanh tập đoàn cứ điểm, bếp Hoàng Cầm trở thành một phần không thể thiếu của công tác hậu cần.

Các đơn vị phải nấu ăn trong điều kiện địa hình rừng núi hiểm trở, lại luôn đối mặt với nguy cơ bị máy bay địch phát hiện. Nhờ hệ thống bếp dã chiến này, việc nấu ăn có thể diễn ra cả ban ngày mà vẫn giữ được bí mật. Điều đó giúp bộ đội đảm bảo sức khỏe và duy trì sức chiến đấu trong suốt chiến dịch lịch sử.

Ngày nay, khi chiến tranh đã lùi xa, hình ảnh bếp Hoàng Cầm vẫn được nhắc lại như một minh chứng cho trí tuệ và sự thích ứng của người lính Việt Nam. Từ những vật liệu rất giản đơn như đất, cành cây, ống tre…, họ đã tạo nên một giải pháp hiệu quả để vượt qua điều kiện chiến tranh khắc nghiệt.

Đối với người dân địa phương, đây cũng là cách để giới thiệu với du khách về một phần di sản lịch sử của vùng đất Điện Biên. Những trải nghiệm như vậy giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ hiểu hơn. Khi du khách cùng ngồi bên bếp lửa, thưởng thức bữa cơm chiến sĩ, ký ức lịch sử dường như được nối dài từ quá khứ đến hiện tại, từ câu chuyện của thế hệ đi trước đến cảm nhận của những người đang sống hôm nay.

Du khách tìm hiểu về hệ thống tản khói của bếp Hoàng Cầm.

Khi bài học lịch sử bắt đầu từ bếp lửa

Việc tái hiện không gian bếp Hoàng Cầm trong các hoạt động trải nghiệm tại di tích không chỉ mang ý nghĩa du lịch, mà còn là một hình thức giáo dục lịch sử trực quan. Thay vì chỉ đọc trong sách, du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể tận mắt nhìn thấy cách bếp hoạt động, thậm chí trực tiếp tham gia nhóm lửa, nấu ăn.

Trải nghiệm bếp Hoàng Cầm và bữa cơm chiến sĩ tại khu di tích Điện Biên không chỉ thu hút du khách, mà còn trở thành hoạt động giáo dục trực quan, giúp học sinh hiểu sâu hơn về lịch sử và bồi đắp lòng yêu nước.

Em Hoàng Bạc Anh Tú, học sinh Trường THCS Mường Thanh, chăm chú quan sát từng chi tiết của chiếc bếp. Anh Tú chia sẻ rằng trước đây từng học về bếp Hoàng Cầm trong bài học lịch sử, nhưng chỉ khi nhìn thấy tận mắt và được trải nghiệm nấu ăn mới hiểu rõ hơn về sự sáng tạo của bộ đội.

“Đây là lần đầu tiên em trải nghiệm nấu bếp Hoàng Cầm. Em cảm thấy rất vui và tự hào khi được tìm hiểu về lịch sử, hiểu được những vất vả, khó khăn và sức chiến đấu của các chiến sĩ. Khi tự tay nhóm lửa, em cảm thấy như đang được sống lại một phần lịch sử”, Anh Tú nói.

Cùng nhóm bạn tham gia trải nghiệm, nhiều học sinh còn hào hứng thử giữ lửa, đặt nồi, chuẩn bị bữa ăn như những “anh nuôi” năm xưa. Những bắp ngô, củ khoai, măng rừng được luộc chín trên bếp rồi mời mọi người thưởng thức ngay tại chỗ. Bữa ăn đơn sơ nhưng lại mang đến cho các em cảm giác đặc biệt.

Du khách thưởng thức món ăn được nấu từ bếp Hoàng Cầm.

Em Lò Phương Chi, học sinh lớp 11, Trường THPT Hoàng Công Chất, cho biết: “Khi được chứng kiến, trải nghiệm và thưởng thức những món ăn rất giản dị như ngô luộc, khoai nướng, em mới hiểu rằng trong chiến tranh, bữa ăn của bộ đội không hề đầy đủ như bây giờ. Nhưng chính từ những điều giản dị đó, các chiến sĩ vẫn giữ được tinh thần lạc quan và quyết tâm chiến đấu”.

Theo cô Bùi Thị Tiệp, giáo viên Trường PTDTNT THPT tỉnh Điện Biên, những trải nghiệm thực tế như vậy giúp học sinh tiếp cận lịch sử theo cách tự nhiên và giàu cảm xúc hơn. Thay vì chỉ ghi nhớ sự kiện, các em có cơ hội cảm nhận bối cảnh lịch sử, từ đó hiểu sâu hơn giá trị của hòa bình và độc lập.

Hà Thuận