Chế định luật sư công: Thiết chế mới phòng ngừa rủi ro pháp lý từ sớm, từ xa

Trong bối cảnh các tranh chấp hành chính, đầu tư, thương mại ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp, việc xây dựng cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm thực hiện chế định luật sư công đang thu hút sự quan tâm lớn tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Đồng chí Lê Hữu Trí - Tỉnh ủy viên, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh đã trả lời phỏng vấn Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa về những vấn đề cốt lõi của dự thảo nghị quyết này.

Đồng chí Lê Hữu Trí

- Thưa đồng chí, nếu nhìn ở tầm chiến lược, chế định luật sư công giải quyết “nút thắt” nào của hệ thống pháp lý hiện nay?

- Nếu nhìn thẳng vào thực tiễn, có thể thấy một nghịch lý: Nhà nước là chủ thể của rất nhiều quan hệ pháp lý phức tạp, từ quản lý hành chính, đầu tư công, hợp tác quốc tế đến giải quyết tranh chấp, nhưng lại chưa có một thiết chế pháp lý chuyên nghiệp, thống nhất để “đứng mũi chịu sào”. Hiện nay, chức năng pháp lý trong cơ quan nhà nước đang bị phân tán: Pháp chế làm tham mưu, thanh tra làm kiểm tra, còn khi tranh chấp xảy ra thì mới thuê luật sư bên ngoài. Cách tiếp cận này mang tính bị động, xử lý hậu quả nhiều hơn là phòng ngừa rủi ro.

Chế định luật sư công, theo tôi, chính là để chuyển từ tư duy “hậu kiểm pháp lý” sang “quản trị rủi ro pháp lý chủ động”. Đây là điểm đột phá lớn nhất.

- Theo đồng chí, mục tiêu lớn nhất của việc thí điểm chế định luật sư công là gì?

- Mục tiêu xuyên suốt của chế định luật sư công là nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước trong các quan hệ pháp lý, đặc biệt ở những lĩnh vực nhạy cảm và phức tạp. Luật sư công sẽ tham gia ngay từ đầu trong quá trình xây dựng chính sách, triển khai dự án, đàm phán hợp đồng quốc tế, cũng như giải quyết tranh chấp. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, thay vì chỉ “xử lý hậu quả” như trước đây. Xa hơn, nếu thí điểm thành công, đây sẽ là nền tảng để hình thành một thiết chế pháp lý chuyên nghiệp trong bộ máy nhà nước, phù hợp với yêu cầu hội nhập quốc tế.

- Một số ý kiến băn khoăn về phạm vi công việc của luật sư công có thể chồng lấn với bộ phận pháp chế hiện nay. Quan điểm của đồng chí về vấn đề này như thế nào?

- Đây là băn khoăn có cơ sở, nhưng dự thảo nghị quyết đã thiết kế khá rõ ràng để tránh chồng chéo. Luật sư công không thay thế bộ phận pháp chế mà đóng vai trò “nâng cấp” ở những vụ việc phức tạp, đặc biệt là tranh chấp, tố tụng, đàm phán quốc tế. Họ có thể đại diện, tham gia tố tụng, xử lý các vấn đề pháp lý chuyên sâu - điều mà bộ phận pháp chế truyền thống chưa hẳn đáp ứng tốt. Quan trọng là phải có cơ chế phân công, phối hợp rõ ràng giữa các bộ phận trong cơ quan.

- Đồng chí đánh giá như thế nào về tiêu chuẩn và cơ chế tuyển chọn luật sư công?

- Dự thảo quy định tiêu chuẩn tương đối cao, yêu cầu vừa có phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp, vừa có kinh nghiệm thực tiễn ít nhất 5 năm trong lĩnh vực pháp luật. Đây là điều cần thiết. Tuy nhiên, tôi cho rằng cần linh hoạt hơn trong đánh giá năng lực, đặc biệt là kỹ năng tranh tụng và tư vấn thực tiễn, không nên chỉ dựa vào số năm công tác. Điểm tích cực là nghị quyết cho phép thu hút chuyên gia, luật sư giỏi từ khu vực ngoài nhà nước vào làm việc trong khu vực công. Đây là cơ chế rất quan trọng để nâng cao chất lượng đội ngũ.

- Một nội dung đáng chú ý là chế độ, chính sách dành cho luật sư công liệu đã đủ sức thu hút nhân lực chất lượng cao, thưa đồng chí?

- Chính sách hiện nay đã có bước tiến, như hỗ trợ hàng tháng, bồi dưỡng theo vụ việc. Tuy nhiên, để thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt trong các vụ việc quốc tế phức tạp, tôi cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế đãi ngộ vượt trội hơn. Bởi thực tế, luật sư giỏi trong khu vực tư có thu nhập rất cao. Nếu không có chính sách cạnh tranh, sẽ khó thu hút họ tham gia vào khu vực công.

- Đồng chí kỳ vọng gì vào kết quả thí điểm chế định này trong giai đoạn 2026 - 2028?

- Tôi kỳ vọng, việc thí điểm chế định Luật sư công sẽ mang lại 3 kết quả chính: Thứ nhất, hình thành được đội ngũ luật sư công đủ năng lực xử lý các vấn đề pháp lý phức tạp của Nhà nước. Thứ hai, giảm thiểu rủi ro pháp lý trong các dự án, tranh chấp, đặc biệt là tranh chấp quốc tế. Thứ ba, tạo cơ sở thực tiễn vững chắc để Quốc hội xem xét luật hóa chế định này trong tương lai. Nếu làm tốt, đây sẽ là một bước tiến quan trọng trong hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.