Chỉ dẫn địa lý: Từ 'tấm hộ chiếu' đến giá trị thương mại

Chỉ dẫn địa lý trở thành “tấm vé” đưa đặc sản địa phương vào thị trường quốc tế bền vững - Ảnh minh họa

Chỉ dẫn địa lý mở rộng giá trị cho doanh nghiệp và đặc sản địa phương

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phan Bá Kiên, Giám đốc Công ty TNHH BAKA tỉnh Gia Lai cho biết, doanh nghiệp vinh dự được cấp chỉ dẫn địa lý cà phê Gia Lai và đang khai thác giá trị này trên nhiều phương diện.

Chỉ dẫn địa lý đang được doanh nghiệp khai thác theo hướng tạo thêm giá trị cho sản phẩm, mở rộng thị trường và phát triển các mô hình kinh tế mới.

Trước hết, chỉ dẫn địa lý giúp nâng cao giá trị sản xuất và chất lượng sản phẩm khi gắn cà phê BAKA với những đặc trưng của Gia Lai như đất đỏ cao nguyên, độ cao, khí hậu, con người và văn hóa vùng miền. Thông tin về vùng nguyên liệu, vị trí trang trại, giống cà phê và cộng đồng sản xuất giúp xác định nguồn gốc, đồng thời tạo câu chuyện và sự khác biệt cho sản phẩm.

Bên cạnh đó, chỉ dẫn địa lý trở thành công cụ hỗ trợ xuất khẩu. Tại Mỹ, đối tác quan tâm đến nguồn gốc, vùng nguyên liệu và đặc trưng sản phẩm, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp kết nối hệ thống phân phối. Với Nhật Bản, yêu cầu khắt khe hơn về địa điểm trồng, số vụ khai thác, tuổi cây và quy trình sản xuất. Việc được Nhà nước bảo hộ chỉ dẫn địa lý giúp cà phê BAKA có cơ sở tiếp cận thị trường chính ngạch.

Đáng chú ý, chỉ dẫn địa lý còn mở hướng phát triển du lịch nông nghiệp. Mô hình farm trip của BAKA cho phép du khách trải nghiệm vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và văn hóa địa phương, qua đó mở rộng giá trị kinh tế từ sản phẩm.

Theo ông Lã Đức Đoàn, Trưởng phòng Quản lý thương mại, Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn, dưới góc độ xúc tiến thương mại, khai thác chỉ dẫn địa lý góp phần khẳng định nguồn gốc, chất lượng, danh tiếng và nâng cao khả năng nhận diện sản phẩm của tỉnh.

Đây là cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa sản phẩm, bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc, qua đó nâng cao giá trị thương mại. Thông qua xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, hội chợ, triển lãm và thương mại điện tử, sản phẩm đặc trưng Lạng Sơn được quảng bá rộng rãi hơn, từng bước tiếp cận hệ thống phân phối trong nước và thị trường xuất khẩu.

Đáng chú ý, dù một số sản phẩm như quả na còn hạn chế về thời gian bảo quản, ngành Công Thương Lạng Sơn vẫn đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử để quảng bá, mở rộng kênh tiếp cận người tiêu dùng.

Theo ông Đoàn, qua quá trình này, chỉ dẫn địa lý không chỉ bảo vệ danh tiếng sản phẩm mà còn tạo nền tảng nâng cao sức cạnh tranh, mở rộng thị trường và gia tăng giá trị cho đặc sản địa phương.

Chuyển từ bảo hộ sang khai thác

Theo bà Hà Kiều Oanh, Phó trưởng phòng Phát triển năng lực xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), chỉ dẫn địa lý là nền tảng nâng cao giá trị, mở rộng thị trường.

Thực tế cho thấy bảo hộ tạo tác động tích cực đến giá trị nhiều đặc sản. Mật ong bạc hà Mèo Vạc tại Hà Giang sau khi được bảo hộ có giá trị tăng gấp đôi; cam Cao Phong và cam Vinh tăng hơn 50%; bưởi Phúc Trạch và nước mắm Phú Quốc tăng từ 30-50%.

Đến nay, cả nước có khoảng 130 chỉ dẫn địa lý, tập trung chủ yếu ở trái cây, thủy sản và dược liệu, trong đó dược liệu chiếm khoảng 10%. Dư địa phát triển còn lớn, đặc biệt với sản phẩm của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tuy nhiên, bà Oanh nhấn mạnh, bảo hộ chỉ là bước khởi đầu. Để tài sản trí tuệ tạo ra giá trị kinh tế, địa phương và doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy “bảo hộ” sang “khai thác”.

“Chúng ta phải chuyển được từ bảo hộ chỉ dẫn địa lý sang khai thác chỉ dẫn địa lý như một giá trị thương mại”, bà Oanh nhấn mạnh.

Theo đó, bảo hộ phải đi cùng chất lượng, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, nhận diện thương hiệu và bao bì; doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu riêng của từng thị trường. Xúc tiến thương mại giữ vai trò kết nối.

Bà Oanh ví chỉ dẫn địa lý như một “tấm vé thông hành”, hay “quyển hộ chiếu”, giúp đặc sản địa phương bước ra thị trường quốc tế. Nước mắm Phú Quốc là ví dụ tiêu biểu: đây là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam được bảo hộ tại thị trường Liên minh châu Âu (EU). Việc được bảo hộ góp phần nâng cao vị thế và tạo điều kiện để sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các thị trường phát triển, trong đó có EU và Nhật Bản.

Theo ông Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, khai thác chỉ dẫn địa lý đang thay đổi tổ chức sản xuất và nâng cao chất lượng.

Quá trình phát triển chỉ dẫn địa lý hình thành từ đầu những năm 2000, trong bối cảnh đẩy mạnh hội nhập, với chè Shan tuyết Mộc Châu, nước mắm Phú Quốc là những sản phẩm tiêu biểu. Nước mắm Phú Quốc, trước những năm 2000, đã nổi tiếng trong nước và quốc tế. Theo ông Huấn, giá trị cốt lõi là bảo hộ danh tiếng, chất lượng và đặc trưng sản phẩm gắn với vùng địa lý cụ thể, biến chỉ dẫn địa lý thành tài sản của cộng đồng.

Không phải thị trường nào cũng áp dụng cơ chế chỉ dẫn địa lý giống Việt Nam và EU. Tại Việt Nam, chương trình phát triển tài sản trí tuệ do Bộ Khoa học và Công nghệ hỗ trợ đăng ký, bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2003-2004 đến nay.

Ông Huấn lưu ý, bảo hộ chỉ dẫn địa lý không phải “chiếc đũa thần”. “Bảo hộ chỉ dẫn địa lý chỉ là điểm khởi đầu trong câu chuyện chúng ta tiếp cận thị trường một cách ổn định và bền vững hơn”, ông nói.

Chỉ dẫn địa lý có thể là “thương hiệu nền”, nhưng không phải yếu tố định vị duy nhất. Người tiêu dùng lựa chọn cà phê Buôn Ma Thuột hay cà phê Gia Lai trước hết nhận diện vùng sản xuất, nhưng quyết định mua có thể thuộc về thương hiệu cụ thể; hai yếu tố vì vậy bổ trợ cho nhau.

Bài toán sau bảo hộ là tổ chức, vận hành và kiểm soát chỉ dẫn địa lý để cộng đồng cùng bảo vệ danh tiếng chung. Việt Nam đã đặt vấn đề này từ năm 2001 và sau hơn 25 năm, các địa phương vẫn tìm kiếm mô hình phù hợp. Sơn La hiện có chè Shan tuyết Mộc Châu, cà phê Sơn La.

Khi được vận hành hiệu quả, chỉ dẫn địa lý sẽ thúc đẩy thay đổi sản xuất, nâng cao chất lượng, mở rộng thị trường và tạo sinh kế.