Chỉ số đổi mới sáng tạo của Thủ đô nhìn từ lĩnh vực văn hóa - Bài 3: Từ tham quan truyền thống đến trải nghiệm thông minh

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

Với việc tiếp tục dẫn đầu Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) năm 2026, Hà Nội đang ghi nhận nhiều cách ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực, du lịch. Từ các nền tảng hỗ trợ lựa chọn hành trình, tìm hiểu điểm đến đến những hình thức tương tác tại bảo tàng, di tích, công nghệ đang bổ sung tiện ích cho du khách và làm phong phú các hoạt động trải nghiệm du lịch văn hóa của Thủ đô.

Bên cạnh những hình thức tham quan quen thuộc với sự hướng dẫn của thuyết minh viên và hệ thống thông tin tại điểm đến, du khách ngày nay có thể sử dụng các nền tảng số để chủ động tìm hiểu lịch sử, văn hóa, lựa chọn tuyến tham quan theo sở thích hoặc trao đổi trực tiếp với người giới thiệu di sản. Những ứng dụng này cũng phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia khi chú trọng đưa công nghệ vào các lĩnh vực của đời sống.

Từ bản đồ số đến tuyến phố thông minh

Một trong những ứng dụng công nghệ hỗ trợ du khách chủ động khám phá Hà Nội là nền tảng Hành trình du lịch di sản Hà Nội. Sau lần ra mắt đầu tiên vào cuối năm 2025, ngày 18/10/2026, phiên bản nâng cấp của nền tảng được giới thiệu tại đình Kim Ngân. Hệ thống kết nối 28 di tích thành bốn tuyến khám phá theo chủ đề: Thăng Long tứ trấn, Các đền thờ Mẫu, Đình thờ Tổ nghề và Chùa Hà Nội. Các di tích nằm ở những vị trí khác nhau trong thành phố được sắp xếp thành những tuyến tham quan dựa trên mối liên hệ về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, giúp du khách tìm hiểu di sản Hà Nội theo từng chủ đề.

Các đại biểu thực hiện nghi thức ra mắt nền tảng “Hành trình du lịch di sản Hà Nội”. Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN

Chẳng hạn, tuyến Thăng Long tứ trấn kết nối bốn ngôi đền Bạch Mã, Voi Phục, Quán Thánh và Kim Liên, gắn với tín ngưỡng bảo vệ bốn phương của kinh thành Thăng Long xưa. Tuyến Đình thờ Tổ nghề đưa du khách đến tám địa điểm thờ tổ nghề trong khu phố cổ, gồm các đình Kim Ngân, Đồng Lạc, Phả Trúc Lâm, Hà Vĩ, Phúc Hậu, Tú Thị, Lò Rèn và Ngũ Xã. Qua hệ thống di tích này, người tham quan có thể tìm hiểu các nghề truyền thống cùng dấu ấn của những người khai sáng nghề trong đời sống Thăng Long xưa.

TS Nguyễn Thị Hiệp, chuyên gia di sản của Expertise France (Cơ quan hợp tác kỹ thuật quốc tế Pháp), đơn vị phối hợp thực hiện chương trình cùng các đối tác Việt Nam, chia sẻ: “Những hành trình khám phá di sản chúng tôi vừa thiết lập cũng giống như những tuyến metro, nơi mỗi điểm đến là một sân ga để đưa người xem bước vào lịch sử văn hóa Hà Nội”. Theo bà, mỗi tuyến được xây dựng theo một chủ đề xuyên suốt, giúp người tham quan nhận ra mối liên hệ giữa các di tích trên cùng hành trình.

28 mã QR là các hành trình kết nối 28 điểm di tích, cung cấp thông tin song ngữ về lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội và nghề truyền thống. Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN

Để phục vụ các tuyến tham quan này, nhóm thực hiện đã xây dựng hệ thống bản đồ trực tuyến kết hợp ứng dụng H-Heritage trên điện thoại. Người dùng có thể truy cập qua mã QR, lựa chọn hành trình với nội dung giới thiệu bằng ba ngôn ngữ Việt, Pháp, Anh. Mỗi di tích được gắn với vị trí trên Google Maps, kèm thông tin chi tiết, ảnh hiện trạng và ảnh tư liệu lịch sử, trong đó có nguồn ảnh sưu tầm từ Viện Viễn Đông Bác cổ. Hệ thống còn hỗ trợ tìm đường, cho phép người dùng lựa chọn phương tiện di chuyển bằng ô tô, xe buýt, xe đạp hoặc đi bộ. Nhờ tích hợp thông tin di sản với dữ liệu bản đồ, du khách có thể tìm hiểu các điểm đến, lựa chọn lộ trình và chuẩn bị chuyến tham quan trên cùng một nền tảng.

Tại khu phố cổ Hoàn Kiếm, các tiện ích số cũng được đưa trực tiếp vào không gian tham quan. Giữa tháng 10/2026, UBND phường Hoàn Kiếm ra mắt mô hình thí điểm Tuyến phố thông minh trên trục Hàng Đào - Hàng Ngang - Hàng Đường - Đồng Xuân - Hàng Giấy. Dọc tuyến phố, hệ thống Wi-Fi miễn phí được bố trí phục vụ người dân và du khách. Các bảng mã QR đặt tại một số không gian và cạnh biển tên phố giúp người đi bộ tra cứu thông tin về lịch sử, văn hóa, ẩm thực ngay tại nơi mình đang tham quan.

Ông Didier Le Bret, Đại sứ Pháp tại Việt Nam quét mã Qr tại di tích của Đình Kim Ngân. Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN

Thông qua mã QR, du khách có thể truy cập chuyên trang Phố cổ Hà Nội tại địa chỉ phocohanoi.hoankiem.vn. Bản đồ số trên chuyên trang có hai mục Xưa và Nay, tích hợp định vị GPS cùng hình ảnh 360 độ tại các điểm di tích. Người dùng có thể tìm kiếm địa điểm, xem hình ảnh và thông tin về khu phố cổ qua các thời kỳ, đồng thời lựa chọn lộ trình tham quan phù hợp.

Khá thú vị, chuyên trang còn có tính năng Hộ chiếu di sản, cho phép người tham gia lần lượt đến các địa điểm trong hành trình, thực hiện thao tác “đóng dấu xác nhận” trực tuyến và nhận chứng nhận sau khi hoàn thành tuyến khám phá. Tính năng này tạo thêm một hình thức tương tác gắn với các điểm tham quan, khuyến khích du khách tìm hiểu nhiều di tích và không gian văn hóa trong khu phố cổ.

Các đại biểu thực hiện thao tác quét mã - mở ra hành trình khám phá phố cổ trên không gian số tại lễ ra mắt mô hình thí điểm “Tuyến phố thông minh” phường Hoàn Kiếm. Ảnh: BTC

Như vậy, việc nâng cấp nền tảng H-Heritage và thí điểm Tuyến phố thông minh tại Hoàn Kiếm đang bổ sung những công cụ thiết thực cho hoạt động du lịch Hà Nội. Du khách có thể lựa chọn tuyến tham quan theo chủ đề, tìm đường, tra cứu tư liệu lịch sử và tham gia các hoạt động khám phá ngay tại điểm đến. Những ứng dụng này cũng phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW khi đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để phát triển hạ tầng tiện ích số, qua đó tạo thêm điều kiện để khai thác nguồn tài nguyên văn hóa, lịch sử của Thủ đô phục vụ du lịch.

Làm mới cách quảng bá điểm đến

“Từ Hà Nội sang Phù Đổng có xa không? Đi như thế nào cho thuận tiện?”. Đó là câu hỏi của khán giả Dương Hồng Liên gửi tới chương trình livestream Đền Phù Đổng - Nơi khởi nguồn huyền thoại Đức Thánh Gióng do xã Phù Đổng tổ chức ngày 15/8/2026. Ngay trong chương trình, MC đã giải đáp về khoảng cách, thời gian di chuyển và các phương tiện có thể lựa chọn để đến tham quan di tích.

Biểu diễn hát xẩm trong chương trình livestream “Chuyến tàu di sản - Kết nối ký ức và tương lai” của phường Ô Chợ Dừa. Ảnh chụp màn hình

Một khán giả khác muốn biết: “Nếu chỉ có 1 ngày ở Phù Đổng thì mình nên đi những đâu để không bị phí thời gian?”. Người dẫn chương trình tiếp tục gợi ý những địa điểm có thể kết hợp tham quan trong khu vực, giúp người xem có thêm thông tin để sắp xếp lịch trình phù hợp.

Trong năm 2026, đặc biệt là đợt cao điểm 100 ngày thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm về chuyển đổi số tại Hà Nội, nhiều phiên livestream giới thiệu di tích và không gian văn hóa đã được tổ chức ở các xã, phường. Bên cạnh việc giới thiệu lịch sử, văn hóa của từng điểm đến, các chương trình còn tiếp nhận câu hỏi, giải đáp những thắc mắc của người xem ngay trong quá trình phát sóng. Những trao đổi về đường đi, thời gian và địa điểm tham quan tại đền Phù Đổng là một ví dụ về cách sử dụng livestream để cung cấp thông tin du lịch theo nhu cầu thực tế của công chúng.

Poster chương trình livestream “Chuyến tàu di sản - Kết nối ký ức và tương lai” của phường Ô Chợ Dừa

Vài ngày sau đó, chiều 20/8/2026, chương trình livestream Chuyến tàu di sản - Kết nối ký ức và tương lai do phường Ô Chợ Dừa tổ chức lại đưa khán giả theo dõi một sản phẩm du lịch đang vận hành. Khi đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô lăn bánh, người xem có thể khám phá không gian các toa tàu mang tên những cửa ô Hà Nội, nghe hát xẩm, theo dõi các cuộc trò chuyện và ngắm cảnh sắc thay đổi qua ô cửa sổ.

“

Qua hình ảnh phát trực tiếp, những người chưa có mặt trên tàu vẫn có thể hình dung phần nào không gian và các hoạt động trải nghiệm trong chuyến đi. Khán giả cũng có thể gửi bình luận, trao đổi trong lúc chương trình diễn ra. Việc giới thiệu sản phẩm ngay trong hành trình thực tế đem đến cho người xem những hình ảnh và diễn biến tại thời điểm phát sóng, bên cạnh các hình thức quảng bá bằng ảnh hoặc video được chuẩn bị trước.

Phiên livestream trước đền Phù Đổng

Còn tại đình Vòng (phường Khương Đình), việc giải đáp thắc mắc của khán giả được thực hiện với sự tham gia của người trực tiếp quản lý di tích. Trong phiên livestream Dấu ấn đình Vòng - Giữ hồn di sản ngày 15/8/2026, một khán giả muốn biết những nội dung nên tìm hiểu khi lần đầu đến tham quan. Người dẫn chương trình đã chuyển câu hỏi tới thành viên quản lý di tích để giải đáp ngay trên sóng.

Ông Nguyễn Mạnh Dũng, Trưởng Tiểu ban quản lý di tích, cũng nhấn mạnh yêu cầu kiểm chứng thông tin, bảo đảm tính chính xác của nội dung giới thiệu và tuân thủ các quy định về bảo vệ hiện vật, tư liệu, không gian linh thiêng. Đây là những yêu cầu cần được chú trọng khi sử dụng các nền tảng trực tuyến để giới thiệu di tích tới công chúng.

Poster chương trình livestream Đền Phù Đổng - Nơi khởi nguồn huyền thoại Đức Thánh Gióng do xã Phù Đổng tổ chức

Những phiên livestream như vậy đang được một số địa phương Hà Nội sử dụng để đổi mới cách giới thiệu di sản, quảng bá điểm đến và cung cấp thông tin du lịch cho công chúng. Tại đó, người xem có thể theo dõi hoạt động tại điểm đến, đặt câu hỏi về chuyến tham quan và nhận giải đáp từ những người am hiểu tại chỗ. Việc sử dụng các nền tảng số quen thuộc để tổ chức những hoạt động giới thiệu, trao đổi theo cách này cũng phù hợp với định hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Khi hiện vật có thêm cách kể

Việc ứng dụng công nghệ trong du lịch Hà Nội còn được thể hiện ở cách tổ chức hoạt động tham quan, trải nghiệm tại các bảo tàng, di tích. Tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò, một điểm đến thu hút sự quan tâm của nhiều du khách, trong đó có giới trẻ, hệ thống thuyết minh tự động (audio guide) bằng tám ngôn ngữ cho phép người tham quan chủ động tìm hiểu lịch sử. Với thiết bị và tai nghe được cung cấp, du khách chỉ cần chọn số tương ứng với từng vị trí, hiện vật để nghe giới thiệu, tự lựa chọn nội dung và thời gian tìm hiểu. Hệ thống đa ngôn ngữ cũng tạo thuận lợi cho khách quốc tế tiếp cận thông tin mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào hướng dẫn viên.

Trẻ em thích thú trải nghiệm trò chơi tại phòng Khám phá khi đến với Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: Phan Phương – TTXVN

Bên cạnh hệ thống thuyết minh, Hỏa Lò còn sử dụng mã QR để cung cấp thông tin bằng tiếng Việt về các chuyên đề trưng bày và giới thiệu bộ phim ứng dụng công nghệ 3D tái hiện kiến trúc, quy mô nhà tù trong lịch sử. Du khách có thể nghe thuyết minh về hiện vật, tra cứu nội dung trưng bày hoặc quan sát hình ảnh về không gian kiến trúc của di tích qua những hình thức khác nhau.

Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, một trong những thử nghiệm ứng dụng công nghệ vào giới thiệu văn hóa là mô hình Ông Tiến sĩ giấy AI, ra mắt dịp Tết Trung thu năm 2025. Mang hình tượng Tiến sĩ giấy quen thuộc trong văn hóa dân gian, mô hình kết hợp cơ cấu robot với dữ liệu chuyên ngành của bảo tàng, có khả năng di chuyển, trò chuyện với khách tham quan và giải thích ý nghĩa văn hóa của hình tượng này.

Phòng Khám phá tại tòa Cánh Diều ứng dụng công nghệ tương tác, giúp trẻ em tìm hiểu văn hóa 54 dân tộc, thưởng thức âm nhạc truyền thống và xem những phim tư liệu. Ảnh: Phan Phương – TTXVN

Bảo tàng còn tổ chức các hoạt động tương tác tại Phòng khám phá dành cho trẻ em, với màn hình tương tác và trò chơi Đi tìm kho báu sử dụng mã QR. Thông qua những nhiệm vụ tìm kiếm thông tin, trả lời câu hỏi, các em được trực tiếp tham gia tìm hiểu nội dung văn hóa, thay vì chỉ theo dõi phần giới thiệu có sẵn.

Tương tự, tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, sa bàn 3D mapping sử dụng hình ảnh và ánh sáng để thể hiện không gian, diễn biến và mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử. Video và thiết bị thuyết minh tự động cũng được sử dụng để bổ sung thông tin, hỗ trợ khách tham quan tìm hiểu nội dung trưng bày bên cạnh hệ thống hiện vật, hình ảnh và tư liệu.

Tìm hiểu văn hóa, trò chơi dân gian là một trong những hoạt động thu hút sự chú ý của trẻ em khi đến trải nghiệm tại Phòng Đa phương tiện trong Bảo tàng. Ảnh: Phan Phương – TTXVN

Những ứng dụng tại các bảo tàng, di tích cho thấy công nghệ đang được sử dụng theo nhiều cách, từ hỗ trợ thuyết minh, tổ chức trò chơi tương tác đến trình chiếu nội dung lịch sử. Tuy nhiên, hiệu quả của một trưng bày còn phụ thuộc vào việc lựa chọn hiện vật, xây dựng nội dung và cách thể hiện. Trao đổi với người viết, PGS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, từng nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới cách tổ chức trưng bày, tránh lối giới thiệu lịch sử tuần tự, nặng về liệt kê khiến người xem khó ghi nhớ những nhân vật, sự kiện hoặc hiện vật cụ thể.

Chỉ với thao tác quét mã QR, du khách có thể dễ dàng tra cứu thông tin về hiện vật, tìm hiểu nội dung trưng bày và gửi ý kiến đóng góp, góp phần nâng cao chất lượng phục vụ tại Bảo tàng. Ảnh: Nguyễn Hoàng Giang/TTXVN

“Xét cho cùng, chuyên môn của ngành bảo tàng là sự kết hợp giữa khoa học, nghệ thuật và công nghệ. Còn những trưng bày thành công thì giống như việc sáng tạo ra các tác phẩm thật sự hấp dẫn, gây xúc động cho người xem”, PGS Nguyễn Văn Huy chia sẻ.

“

Từ những tuyến tham quan được thiết kế trên bản đồ số, các phiên livestream quảng bá điểm đến cho tới những trải nghiệm tương tác tại bảo tàng, công nghệ đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động du lịch của Hà Nội. Những ứng dụng ấy phản ánh nỗ lực đổi mới cách tổ chức sản phẩm, giới thiệu di sản và phục vụ du khách, phù hợp với định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Và trong bối cảnh Hà Nội tiếp tục dẫn đầu Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) năm 2026, các cách làm cụ thể trong lĩnh vực du lịch đã góp thêm một góc nhìn về hoạt động đổi mới sáng tạo của Thủ đô. Điều đáng kỳ vọng là những tiện ích và sản phẩm số sẽ tiếp tục được phát triển từ nguồn tài nguyên văn hóa phong phú của Hà Nội, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm của người dân và du khách.

Bài viết: CHI MAI Trình bày: PHẠM HUY BÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA