Chiến tranh Vùng Vịnh: ước tính 320 tấn đạn uranium nghèo

Ước tính nội bộ thời kỳ 1990s của Bộ Quốc phòng Mỹ cho thấy gần 320 tấn uranium nghèo (DU) đã được sử dụng hoặc tồn lưu trong khu vực Chiến tranh Vùng Vịnh 1991. Phần lớn khối lượng đến từ đạn 30 mm của A-10, bên cạnh đạn phá tăng 105/120 mm và một phần từ AV-8B Harrier. Con số có sai số do hạn chế theo dõi thực địa, nhưng phản ánh quy mô lớn so với nhiều xung đột sau này.

Thông số ước tính: khối lượng và nền tảng sử dụng

Đạn phá tăng 105/120 mm: tổng 9.552 viên, gồm 504 viên M900 (105 mm), 6.700 viên M829 (120 mm), 2.348 viên M829A1 (120 mm), tương đương khoảng 50,5 tấn DU.
Pháo GAU-8 (30 mm) trên A-10: 148 chiếc A-10 thực hiện 8.077 phi vụ, bắn 783.514 viên đạn 30 mm chống giáp; với hàm lượng DU khoảng 0,3 kg/viên, khối lượng ước khoảng 259 tấn.
AV-8B Harrier: sử dụng 67.436 viên PGU-20 (25 mm) chứa DU, tương đương khoảng 11 tấn.
Cộng gộp sơ bộ: gần 320 tấn DU. Một phần đạn cho Phalanx CIWS cũng chứa DU nhưng không có số liệu định lượng trong nguồn.

Vì sao DU được ưa chuộng trên chiến trường

Mật độ rất cao: nặng hơn vonfram cùng kích thước, tạo năng lượng xuyên lớn và ổn định quỹ đạo trong xuyên giáp.
Tính pyrophoric: lõi DU khi bị xé nát trong va chạm có thể bốc cháy, gia tăng tổn thương bên trong mục tiêu sau khi xuyên.

Nhờ hai thuộc tính này, DU được đánh giá là giải pháp nâng hiệu quả diệt mục tiêu bọc giáp, đặc biệt trong đối đầu tăng-chiến xa.

Cách triển khai và vai trò chiến thuật

Trong chiến dịch 1991, DU hiện diện trên nhiều nền tảng:

Pháo tăng 105/120 mm với các loại M900, M829, M829A1 để diệt mục tiêu bọc giáp ở cự ly mặt đất.
Pháo GAU-8 (30 mm) trên A-10 đóng vai trò chủ lực về khối lượng DU tiêu thụ, tập trung nhiệm vụ chống giáp.
Một phần đạn cho Phalanx CIWS và đạn 25 mm PGU-20 trên AV-8B Harrier được ghi nhận có DU.

Về mặt hiệu quả quân sự, DU nâng đáng kể xác suất xuyên giáp, được xem là yếu tố “thay đổi cuộc chơi” trong môi trường tác chiến có mật độ lực lượng bọc thép cao.

Tác động sức khỏe và môi trường: bằng chứng và hạn chế

Cơ chế phơi nhiễm: khi lõi DU bị phá vỡ, mảnh mịn và bụi có thể phát tán; nguy cơ chủ yếu qua đường hô hấp, hoặc lắng xuống đất, nước và tham gia chuỗi thức ăn.
Đặc tính phóng xạ và độc tính: DU có hoạt độ thấp hơn uranium tự nhiên nhưng là kim loại nặng có độc tính hóa học, có thể gây tổn thương thận nếu xâm nhập lượng lớn.
Bằng chứng y tế: các nghiên cứu hậu xung đột ghi nhận mối liên hệ phức tạp giữa phơi nhiễm DU và một số vấn đề sức khỏe; tuy nhiên việc khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp gặp khó do thiếu dữ liệu, theo dõi dài hạn và nhiều yếu tố nhiễu.
Môi trường: DU bền trong đất và trầm tích; thu gom mảnh lớn khả thi hơn, nhưng bụi mịn và dạng hòa tan có thể gây ô nhiễm kéo dài ở khu vực bắn phá, bãi đánh và kho vũ khí hỏng. Khử nhiễm đòi hỏi nguồn lực và công nghệ chuyên biệt.

Kiểm kê và minh bạch: điểm nghẽn cố hữu

Ước tính thời chiến dựa trên cấp phát, xuất nhập kho và báo cáo sau chiến dịch. Theo dõi chi tiết từng viên đạn ngoài thực địa là không khả thi; thêm vào đó một phần đạn dự trữ hoặc không bắn làm tăng sai số. Hệ quả là:

Khó đánh giá định lượng rủi ro sức khỏe cộng đồng và môi trường một cách chính xác.
Phát sinh thách thức pháp lý-ngoại giao khi cộng đồng quốc tế yêu cầu minh bạch về hậu quả và xử lý ô nhiễm.

Đánh giá quân sự và hệ quả dài hạn

DU mang lại hiệu quả xuyên giáp cao và tăng sát thương đối với mục tiêu bọc thép, góp phần vào ưu thế chiến thuật trong Chiến tranh Vùng Vịnh. Tuy vậy, quy mô hàng trăm tấn DU liên quan (ước tính gần 320 tấn) đặt ra câu hỏi về chi phí lâu dài: nguy cơ ô nhiễm môi trường, phơi nhiễm dân cư và binh sĩ, cùng nhu cầu khắc phục hậu quả tốn kém.

Với các loại vũ khí có tác động dai dẳng, quyết định sử dụng cần tính đến trách nhiệm hậu chiến, minh bạch hồ sơ và chương trình theo dõi sức khỏe-môi trường dài hạn, thay vì chỉ dựa trên hiệu quả chiến thuật ngắn hạn.

CTVX