Chính sách mạnh mẽ để hình thành những doanh nghiệp đầu kéo đủ tầm

GS.TS Hoàng Văn Cường – nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế quốc dân, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội khóa XV đã đưa ra những phân tích sâu sắc về bản chất mô hình hợp tác xã (HTX) và vai trò then chốt của doanh nghiệp “đầu kéo” trong chuỗi liên kết sản xuất hiện nay.

GS.TS Hoàng Văn Cường – nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế quốc dân.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, sức mạnh của HTX không nằm ở từng cá nhân riêng lẻ, mà được tạo ra từ sự liên kết chặt chẽ của các thành viên. “Bản chất của HTX chính là ra đời dựa vào sự liên kết của các tư nhân. Nếu không có liên kết thì sẽ không có HTX”, ông Cường nhấn mạnh.

Ông phân tích, nhu cầu liên kết trong HTX hình thành từ ba yêu cầu thực tiễn: tính tương đồng trong công đoạn sản xuất, nhu cầu ứng dụng công nghệ và mục tiêu tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường. Khi sản xuất manh mún, từng cá nhân sẽ không đủ năng lực áp dụng công nghệ mới, không thể xây dựng thương hiệu hay tạo ra sản lượng đủ lớn để cạnh tranh. Chỉ khi hợp tác, HTX mới đủ sức mạnh để bước ra thị trường.

Bên cạnh đó, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng HTX còn giữ vai trò quan trọng trong việc thống nhất hành động và kiểm soát chất lượng nội bộ. Nếu đứng độc lập, các hộ sản xuất dễ bị tác động bởi biến động thị trường hay cạnh tranh không lành mạnh. Việc HTX xây dựng được cơ chế kiểm soát chất lượng, chứng nhận sản phẩm và thống nhất hành động sẽ giúp bảo vệ uy tín thương hiệu chung. “Nếu không hoàn thiện được điều này thì vai trò của HTX sẽ rất mờ nhạt”, ông Cường nói.

Một điểm nhấn khác được GS.TS Cường đề cập là mục tiêu cốt lõi của HTX: phải làm tăng giá trị cho từng thành viên, chứ không chỉ đóng vai trò trung gian thu mua. HTX cần tham gia sâu vào chuỗi sản xuất – từ hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng vật tư đầu vào đến kết nối tiêu thụ để tối ưu hóa giá trị cho từng hộ.

Từ góc độ liên kết doanh nghiệp, ông phân biệt rõ giữa “doanh nghiệp đầu mối” và “doanh nghiệp đầu kéo”. Doanh nghiệp đầu mối chỉ đứng ở khâu thu mua cuối cùng, trong khi doanh nghiệp đầu kéo tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ rủi ro và lợi ích với nông dân và HTX. “Hiện nay, chúng ta đang thiếu những doanh nghiệp đầu kéo”, ông nhận định, đồng thời cho rằng đây là điểm nghẽn lớn khiến năng lực sản xuất của KTTT khó được nâng lên.

GS.TS Hoàng Văn Cường kiến nghị cần có chính sách mạnh mẽ để hình thành những doanh nghiệp đầu kéo đủ tầm. Có thể thông qua hai con đường: thu hút doanh nghiệp lớn liên kết với HTX, hoặc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư sâu vào chuỗi sản xuất của nông dân.

Từ những phân tích thực tiễn, ông đề xuất một số định hướng chính sách thúc đẩy KTTT, bao gồm: hỗ trợ HTX nâng cao năng lực quản trị và tương tác thị trường; đẩy mạnh chuyển đổi số để mở rộng quy mô và truy xuất nguồn gốc; ưu tiên chính sách dành cho doanh nghiệp đầu kéo nhằm tạo động lực phát triển bền vững.

GS.TS Hoàng Văn Cường khẳng định: mô hình HTX chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có liên kết thực chất, có khả năng gia tăng giá trị cho từng thành viên và có sự đồng hành của những doanh nghiệp đầu kéo mạnh mẽ. Đó chính là nền tảng để nâng tầm sản phẩm, thương hiệu Việt trên thị trường trong nước và quốc tế.

Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed cho biết: Năm 2022, Thủ tướng có Nghị định 40/2022/NĐ-CP về liên kết 4 nhà, làm cơ sở cho HTX, doanh nghiệp “bắt tay”.

Toàn cảnh diễn đàn.

Từ thực tiễn quốc tế, mà cụ thể là ở Canada cho thấy, Liên minh HTX của một bang có thể thu về 7 tỷ USD. Nhưng trong HTX của bang này có cả doanh nghiệp cùng hoạt động để chia sẻ khó khăn và lợi ích.

Điều này cho thấy, để chuỗi giá trị phát triển được thì phải có được HTX và doanh nghiệp. Và chuỗi giá trị muốn mạnh thì HTX cũng phải mạnh.

Hiện nay, đất đai ở Việt Nam nhỏ lẻ, manh mún gây ra những khó khăn cho HTX và doanh nghiệp liên kết. Trong khi ở Nhật Bản, ngay từ người cắt tóc cũng phấn đấu vào HTX để phát triển một cách chuyên nghiệp, hiệu quả.

“Vậy, người dân ở Việt Nam nên học hỏi cách làm này của người dân Nhật Bản để phát triển HTX vững mạnh”, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo nhấn mạnh.

Từ góc độ doanh nghiệp, ThaiBinh Seed nhận thấy chuỗi giá trị bền vững không thể chỉ dựa trên giao dịch mua, bán ngắn hạn. Nếu chỉ dừng lại ở bao tiêu sản phẩm, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và HTX sẽ luôn chịu áp lực của thị trường và rất dễ đứt gãy khi có biến động. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là bao tiêu, mà là “đồng đầu tư và đồng phát triển”.

Thực tiễn kinh doanh cho thấy, nếu doanh nghiệp muốn có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đạt chuẩn quốc tế và truy xuất minh bạch, thì chỉ ký hợp đồng thu mua là chưa đủ. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình nâng cấp HTX.

Đầu tiên là doanh nghiệp có thể góp vốn và đầu tư hạ tầng sản xuất. Trong một số mô hình thành công, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn tham gia góp vốn, hỗ trợ xây dựng kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư, lợi ích và trách nhiệm của hai bên gắn chặt với nhau hơn.

Tiếp theo, doanh nghiệp thực hiện chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn. Để HTX đáp ứng được yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp có thể hỗ trợ chuyển giao quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu. Điều này không chỉ giúp HTX nâng chuẩn mà còn giúp doanh nghiệp bảo đảm chất lượng đầu vào một cách bền vững.

Ngoài ra, doanh nghiệp và HTX cần hợp tác dài hạn thay vì ngắn hạn. Quan hệ đối tác chiến lược đòi hỏi tầm nhìn dài hạn. Doanh nghiệp cần có kế hoạch ổn định vùng nguyên liệu; HTX cần cam kết sản lượng và chất lượng.

“Khi hai bên cùng xác lập chiến lược 3-5 năm thay vì từng vụ mùa, sự tin cậy sẽ được củng cố”, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed khẳng định.

Tuy nhiên, để tiến tới đồng đầu tư, doanh nghiệp cũng cần những điều kiện nhất định: HTX phải minh bạch tài chính, có quản trị chuyên nghiệp, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Đồng đầu tư không thể dựa trên sự thiếu minh bạch.

Và trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68, HTX không phải là bên phụ thuộc, mà có thể trở thành đối tác chiến lược nếu đáp ứng được chuẩn mực thị trường.