Chợ côn trùng Nà Si - độc đáo sản vật núi rừng Tây Bắc

Món dế chiên giòn trông khá bắt mắt. (Ảnh: TTXVN)

Trên hành trình ngược lên Tây Bắc theo Quốc lộ 6, đoạn qua xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La có một khu chợ nhỏ mà bất cứ ai từng ghé qua đều rất khó quên.

Không ồn ào, náo nhiệt như những khu chợ vùng xuôi, chợ Nà Si hiện ra mộc mạc bên sườn núi với những mẹt hàng đặc biệt khiến nhiều người vừa tò mò vừa ngạc nhiên: hàng chục loại côn trùng được bày bán như những món đặc sản quý của núi rừng.

Chỉ trên diện tích vài trăm mét vuông nhưng chợ Nà Si lại giống như một “bảo tàng sống” về ẩm thực vùng cao, nơi lưu giữ những hương vị rất riêng của núi rừng Sơn La.

Những mặt hàng và món ngon “độc, lạ” tại chợ vùng cao

Người dân địa phương vẫn quen gọi Nà Si là “chợ côn trùng lớn nhất Tây Bắc” bởi nơi đây, côn trùng gì cũng có, mùa nào thức nấy. Chợ họp từ khoảng giữa trưa đến chiều tối do buổi sáng người dân vào rừng bắt châu chấu, bọ xít, sâu tre, hay lên nương đào dế mèn, bắt nhái bén rồi mang luôn ra chợ bán.

Ngay từ lối vào, du khách dễ dàng bắt gặp những chiếc rổ, chiếc mẹt đựng đầy ve sầu non, châu chấu, dế mèn, bọ xít, sâu tre, nhộng ong, nhộng tằm, trứng kiến hay cả ấu trùng chuồn chuồn, xén tóc… Có loại còn tươi sống, có loại đã được chiên chín hay sơ chế sạch sẽ để tiện chế biến. Khung cảnh ấy tạo nên cảm giác lạ lẫm đối với nhiều người lần đầu đặt chân tới.

Với người miền xuôi, côn trùng thường là thứ khiến họ e dè khi nhìn thấy chứ chưa nói tới việc thưởng thức, nhưng ở vùng cao Tây Bắc, đây lại là những món ăn quen thuộc, gắn bó với đời sống của đồng bào dân tộc Thái từ bao đời nay.

Ở chợ Nà Si, rất nhiều loại côn trùng khác nhau-sản vật của núi rừng theo mùa lại cùng bà con xuống chợ. Mỗi loại mang một đặc điểm riêng biệt, được người dân địa phương chế biến thành các món ăn, đặc sản hấp dẫn được nhiều thực khách tìm mua. Giá cả các loại côn trùng cũng khác nhau, có thể dao động từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng mỗi kilôgam, tùy loại và thời điểm mùa vụ. Có những loại đặc sản giá lên tới 300.000-400.000 đồng/kg-mức giá không hề rẻ, nhưng vẫn được nhiều người săn tìm.

Nhiều loại côn trùng được bày bán ở chợ Nà Sy. (Ảnh: Báo Lao động)

Những ngày vào mùa, chợ Nà Si nhộn nhịp hơn thường lệ. Tháng 5 đến tháng 7 là mùa ve sầu non. Ở đây loại ve màu đen được nhiều người ưa chuộng nhất vì nhiều thịt và béo hơn ve trắng. Ve sầu non ngon nhất khi rang cùng nước măng chua, thêm chút mỡ để tạo độ giòn béo đặc trưng.

Ở một góc khác của khu chợ, những khay trứng kiến trắng ngần được bày bán cạnh nhộng cọ tròn vo, béo ngậy. Trứng kiến chỉ xuất hiện theo mùa, thường từ tháng 4 đến tháng 7 nên luôn được săn đón. Đồng bào Thái có thể dùng trứng kiến để nấu canh lá lốt, đồ xôi hoặc gói lá chuối nướng.

Mùa hè cũng là thời điểm châu chấu, bọ xít, sâu tre xuất hiện nhiều. Món bọ xít non rang lá chanh là món khiến nhiều du khách tò mò. Sau khi được sơ chế kỹ để khử mùi, bọ xít được rang vàng cùng lá chanh thái chỉ, tạo nên hương thơm rất đặc biệt. Người địa phương xem đây là món nhậu khoái khẩu trong những buổi tụ họp bạn bè.

Châu chấu có nhiều loại khác nhau nhưng người ta thường hay ăn châu chấu lúa và châu chấu tre. Từ tháng 6-7 châu chấu thường xuất hiện nhiều ở các cánh đồng trù phú của đồng bào dân tộc Thái, Mường, tỉnh Sơn La. Châu chấu có thể chế biến thành những món ăn khác nhau như châu chấu xào sả ớt, lẩu châu chấu,… nhưng ngon nhất và phổ biến nhất là món chấu rang, bởi không chỉ đơn giản trong khâu chế biến mà còn có mùi vị khá độc đáo.

Trong khi đó, sâu tre trắng muốt, dài bằng 2 đốt ngón tay-sống trong thân tre nứa nổi tiếng bởi vị béo bùi, thường được chiên giòn hoặc hấp chấm nước măng chua. Ấu trùng chuồn chuồn được hình thành khi chuồn chuồn cái đẻ trứng ở các khe của cây thủy sinh, loài này có thể chế biến thành nhiều món ăn, như rang lá chanh, bọc lá chuối nướng mọi.

Từ “lộc rừng” đến sinh kế của người dân vùng cao

Bà con bày bán những sản vật tại phiên chợ vùng cao. (Ảnh minh họa: Đức Thọ/TTXVN)

Trước đây, các mặt hàng như rau, củ, quả, côn trùng… tại địa phương chỉ phục vụ cho cuộc sống hằng ngày của người dân. Từ khi chợ Nà Si đi vào hoạt động, người dân đã đưa những mặt hàng này đi bán và trở thành chợ côn trùng "nức tiếng" ở xã Mai Sơn. Chợ Nà Si là nơi giao lưu, buôn bán trao đổi hàng hóa của người dân ở địa phương và các vùng lân cận, giúp họ có cuộc sống ổn định, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương

Để có côn trùng mang ra chợ bán, bà con phải lội suối, vào rừng, lên nương từ sáng sớm hoặc đi bắt vào lúc chiều tối nhá nhem-thời điểm các loài côn trùng xuất hiện nhiều nhất. Đằng sau những mẹt hàng đầy màu sắc ấy là biết bao công sức của người dân bản địa bởi việc săn bắt không đơn giản như nhiều người nghĩ. Việc khai thác côn trùng không chỉ đòi hỏi sức khỏe hay kinh nghiệm mà còn cần sự kiên nhẫn và hiểu biết về tập tính của từng loài, biết chúng xuất hiện ở đâu, thời điểm nào trong năm và cách bắt ra sao để đảm bảo độ tươi ngon khi đem bán hoặc chế biến.

Đối với nhiều gia đình ở Hát Lót và các xã lân cận, việc khai thác côn trùng trở thành nguồn thu nhập trong những lúc nông nhàn. Từ những sản vật tưởng như chỉ phục vụ bữa ăn gia đình, giờ đây bà con đã có thể mang ra chợ trao đổi, buôn bán để cải thiện đời sống, mang lại nguồn lợi đáng kể cho nhiều người. Hết mùa ve, mùa bọ xít, người dân lại xoay sang tìm bắt dế và ốc...

Không chỉ côn trùng, chợ Nà Si còn bày bán nhiều loại rau rừng và sản vật tự nhiên phong phú như rau bò khai, rau rớn, quả núc nác, cà đắng hay cá suối, lươn, chạch, nhái sông, nhái đồng hay ốc núi tự nhiên. Tất cả tạo nên một bức tranh sinh động về đời sống của người dân miền sơn cước.

Nét văn hóa độc đáo níu chân du khách

Món Nhái chiên được bày bán rất nhiều ở chợ. (Ảnh: TTXVN)

Giữa nhịp sống hiện đại, chợ Nà Si hiện vẫn giữ được vẻ nguyên sơ và bản sắc riêng của mình. Khách mua côn trùng ở chợ Nà Si chủ yếu là người dân quanh vùng và khách du lịch. Đối với nhiều người dân tại Sơn La, mỗi khi qua chợ Nà Si đều mua những loại côn trùng như bọ xít, châu chấu, sâu tre… hay trứng kiến về chế biến, thưởng thức cùng gia đình hay làm món nhậu, tiếp đãi bạn bè.

Chợ Nà Si không chỉ đơn thuần là chợ mua bán mà còn là điểm dừng chân thú vị cho du khách. Với những du khách tuổi 7x trở về trước khi đến đây khám phá văn hóa ẩm thực vùng cao, thưởng thức những món nhộng tằm hay châu chấu rang đều gợi nhớ đến món ăn mang hương vị đặc trưng của tuổi thơ.

Bên cạnh đó, cũng có nhiều người ghé qua chợ không phải để mua hàng mà là để trải nghiệm. Có người thấy lạ thì dừng lại để nhìn ngắm và chụp ảnh, có người ban đầu e dè rồi mạnh dạn thử và khám phá thì gật gù khen ngợi và bất ngờ bởi hương vị thơm bùi của món ăn, khác xa tưởng tượng ban đầu. Chính sự độc đáo của những món ăn ngon và lạ cùng không khí gần gũi, nếp sinh hoạt truyền thống của người dân vùng cao đã khiến họ nán lại lâu hơn. Điều khiến họ thích nhất chính là sự mộc mạc, thân thiện của những người bán hàng và nét văn hóa đặc trưng mà hiếm nơi nào có được như ở chợ Nà Si.

Giữa cung đường Tây Bắc quanh co, nơi những dãy núi nối tiếp nhau trùng điệp, chợ Nà Si như một điểm dừng chân bình dị nhưng đầy màu sắc với các sản vật của núi rừng cùng những câu chuyện về tập quán sinh hoạt, bản sắc ẩm thực độc đáo. Với nhiều người, côn trùng vẫn là món ăn lạ lẫm nhưng ở chợ Nà Si lại trở thành nét riêng không thể trộn lẫn của vùng cao Sơn La.

Và chỉ cần một lần dừng chân bên Quốc lộ 6, ngồi giữa khu chợ nhỏ thơm mùi lá chanh rang, nghe tiếng cười nói của bà con vùng cao nơi đây, du khách sẽ có thêm một ký ức, trải nghiệm đặc biệt về hành trình khám phá Tây Bắc./.