Chủ động phòng vệ thương mại bằng dữ liệu

Bảo vệ hiệu quả sản xuất trong nước

Với quy mô thương mại nằm trong nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới và mạng lưới hiệp định thương mại tự do ngày càng mở rộng, Việt Nam ngày càng trở thành đối tượng thường xuyên của các biện pháp phòng vệ thương mại.

Nhiều vụ kiện phòng vệ thương mại đạt được kết quả tích cực. Ảnh: TL

Năm 2025, công tác phòng vệ thương mại trong nước tiếp tục được triển khai chủ động và bài bản. Cơ quan chức năng đã xử lý 9 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại chuyển tiếp từ năm trước, hoàn thành 8 vụ việc; đồng thời khởi xướng 6 vụ rà soát, bao gồm 4 vụ rà soát cuối kỳ và 2 vụ rà soát hàng năm. Ngoài ra, 3 vụ điều tra mới cũng được khởi xướng, trong đó có các vụ điều tra sản phẩm mới và điều tra lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.

Đến nay, Việt Nam đã áp dụng tổng cộng 48 biện pháp phòng vệ thương mại, trong đó 37 biện pháp đang có hiệu lực. Các biện pháp này được đánh giá đã mang lại hiệu quả rõ rệt, bảo vệ doanh thu cho doanh nghiệp trong nước ước khoảng 600.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 56.000 lao động trực tiếp và hàng trăm nghìn lao động gián tiếp, đồng thời đóng góp trên 1.500 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.

Những con số trên cho thấy phòng vệ thương mại đã trở thành trụ cột quan trọng trong chính sách bảo vệ sản xuất trong nước, góp phần duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam ngay tại thị trường nội địa.

Ở chiều ngược lại, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2025 phải đối mặt với 21 vụ việc phòng vệ thương mại mới từ 11 thị trường khác nhau. Các vụ việc không chỉ gia tăng về số lượng mà còn phức tạp hơn về nội dung điều tra, xuất hiện những vấn đề mới như trợ cấp xuyên quốc gia. Trong đó, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường khởi xướng nhiều vụ điều tra nhất với 7 vụ, chiếm khoảng 33% tổng số vụ việc. Ngành thép là lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất với 9 vụ việc mới, tương đương 43%.

Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của cơ quan chuyên trách, hơn 50% số vụ việc trong năm 2025 đã đạt được kết quả tích cực, giúp doanh nghiệp tránh bị áp thuế hoặc chỉ chịu mức thuế thấp. Nhiều vụ việc tiêu biểu ghi nhận kết quả thuận lợi như Canada kết luận sản phẩm sơ-mi rơ-moóc nhập khẩu từ Việt Nam không lẩn tránh thuế; một số doanh nghiệp lớn được hưởng thuế suất 0% trong vụ EU điều tra chống bán phá giá thép cán nóng; các doanh nghiệp cá tra, basa đủ điều kiện rà soát tại Hoa Kỳ tiếp tục được áp thuế 0%. Gần đây nhất, thuế chống bán phá giá sơ bộ với mật ong Việt Nam tại Hoa Kỳ đã giảm mạnh so với mức ban đầu. Những kết quả này cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận chủ động, hợp tác và dựa trên bằng chứng.

Từ phòng thủ sang chủ động dự báo và dẫn dắt

Bước sang năm 2026, xu hướng bảo hộ thương mại được dự báo tiếp tục gia tăng, đòi hỏi phòng vệ thương mại phải được nâng lên một cấp độ mới.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân yêu cầu Cục Phòng vệ thương mại tiến hành rà soát, đề xuất sửa đổi và hoàn thiện Luật Quản lý ngoại thương nhằm tạo hành lang pháp lý đầy đủ, linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn hội nhập sâu rộng. Cùng với đó, phòng vệ thương mại cần phát huy vai trò “lá chắn” bảo vệ sản xuất trong nước không chỉ ở khía cạnh phòng thủ, mà còn ở khả năng chủ động phát hiện, ngăn chặn hành vi lẩn tránh và xử lý hài hòa các yêu cầu miễn trừ.

Đặc biệt, công tác truyền thông và nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp cần được xác định là nhiệm vụ then chốt, giúp doanh nghiệp hiểu rõ rằng phòng vệ thương mại không chỉ là trách nhiệm của cơ quan nhà nước mà còn là quyền lợi và nghĩa vụ trực tiếp của chính mình.

Một bước đi đáng chú ý là Bộ Công Thương đã phê duyệt Đề án xây dựng cơ sở dữ liệu các ngành sản xuất trong nước giai đoạn 2025 - 2030. Đề án hướng tới hình thành một hệ thống dữ liệu toàn diện, phục vụ điều tra, theo dõi và đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng vệ thương mại. Theo lộ trình, đến năm 2026 sẽ hoàn thiện cơ sở dữ liệu của ít nhất 5 ngành sản xuất trọng điểm và ban hành hướng dẫn cụ thể về thiết lập, vận hành, chia sẻ dữ liệu. Năm 2030 sẽ mở rộng ra 20 ngành và tăng cường kết nối, khai thác dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp.

Việc chuyển từ cách làm xử lý vụ việc sang dự báo, phòng ngừa dựa trên dữ liệu được xem là hướng đi tất yếu, giúp phòng vệ thương mại Việt Nam theo kịp mức độ phức tạp ngày càng cao của thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh đó, sự chủ động của doanh nghiệp, cùng với một hệ thống pháp lý và dữ liệu đủ mạnh, sẽ là yếu tố quyết định để Việt Nam không chỉ trụ vững trước các làn sóng bảo hộ, mà còn tận dụng hiệu quả các cơ hội từ hội nhập trong giai đoạn tới.

Luật sư Nguyễn Thị Phương Thảo, Văn phòng Luật sư IDVN, khuyến cáo doanh nghiệp không nên quan niệm việc ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại là trách nhiệm của cơ quan chức năng, thay vào đó phải xác định đây là nghĩa vụ và quyền lợi trực tiếp của chính doanh nghiệp. Theo bà, các doanh nghiệp cần gạt bỏ tâm lý e ngại, chủ động hợp tác và nghiêm túc tham gia ngay từ giai đoạn đầu của vụ việc để bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình.

Hà Lan