Chữ và nghĩa: Thú vị những từ trái nghĩa với 'đặc'
Với người Việt Nam khi ăn, còn lựa chọn: 'Khôn ăn cái, dại ăn nước' thì 'cái' lại là vật đặc, ngon nhất trong thức ăn nước. Nước thì bao giờ cũng loãng/lỏng, ngoại trừ lúc đông cứng do làm lạnh.
"Dốt đặc hơn chữ lỏng" là ngụ ý chẳng thà (ai đó) "dốt đặc cán mai" còn hơn chỉ mới i tờ, lõm bõm nhưng cứ lên mặt ta đây "trên thông thiên văn, dưới tường địa lý" mà chẳng ra đâu vào đâu.
Dù lỏng/loãng đồng nghĩa tùy phương ngữ, vùng miền nhưng "Lạt mềm buộc chặt" thì "chặt" trái nghĩa với lỏng, chứ không thể dùng "loãng".
"Loãng" thường cặp kè với "đặc". Một người vừa thưởng thức chén trà, nhận xét: "Trà móc câu à? Đặc quá". Chén trà đặc ấy, với nước pha lần đầu đậm đặc, còn gọi là nước cốt. Đậm có nhiều sắc thái như đặc sệt, đặc quánh, đặc xít...
Tranh minh họa
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Thọ, loại trà đặc này ở Phú Thọ còn có "trà tôm nõn", "trà 1 cá 2 vảy". Ông kể: "Hồi đó, trong tiểu đội tôi có một bạn quê Phú Thọ, đất trồng chè nổi tiếng ở miền Bắc. Nó bảo, để làm chè khô, người ta hái búp chè non rồi đem sao trong chảo trên bếp than. Búp chè có 2 loại: "1 tôm 2 lá" là búp có 2 lá non bên dưới, phía trên lá vẫn cuộn lại như hình con tôm; loại "1 cá 2 vảy" là loại búp còn non hơn. Hai cái lá bên dưới chưa xòe ra, chỉ mới như cái vảy cá, phần nõn bên trên cũng còn rất nhỏ, chỉ như hình một chú cá tí xíu. "Trà tôm nõn" hẳn là loại "1 tôm 2 lá".
Cũng nhúm trà ấy, càng về sau, nếu cứ châm thêm nước sôi vào, trà càng nhạt, gọi là nước dão - "thường nói về nước chè đã lợt rồi, hết mùi chè" - theo "Đại Nam quấc âm tự vị" (1895).
Có điều lạ, từ điển ngoài Bắc như Việt Nam tự điển (1931), Từ điển tiếng Việt (1977) không ghi nhận từ dão. Thậm chí "ại từ điển tiếng Việt" (1999) xếp dão chung với dạo - theo nghĩa dạo/dạo mát/đi dạo. Mà dạo cũng là rảo, chẳng hạn một cậu học trò kể: "Cơm nước xong, trời mát, tía tôi dẫn tôi rảo một vòng quanh xóm". Từ điển từ ngữ Nam Bộ, Huỳnh Công Tín có nêu thí dụ về nghĩa thứ 2 của dão: "Nói mà không chịu dão tai ra mà nghe, rồi có khi làm lại làm bậy".
Thế thì, trong ngữ cảnh này, từ dão lại hàm nghĩa dỏng/dóng, chẳng hạn người bực bội: "Tớ nói lần chót nè, cậu dóng tai mà nghe cho rõ".
Không chỉ đặc trái nghĩa với loãng mà tùy ngữ cảnh còn có thể là rỗng. Sau khi trò chuyện, gặp gỡ, một người nhận xét: "Ối dào, tay đó dốt đặc cán mai", tức rất dốt. Cán mai thường được làm bằng loại cây đặc ruột, hoàn toàn không gì có thể chen/chêm/nêm vào trong được nữa. Trái ngược với sự đặc ruột đó lại là rỗng. "Kìa ai lào lạo ngoài da/ Mà trong rỗng tuếch như hoa muống rừng". Rỗng, rỗng tuếch, rỗng toác, rỗng không, rỗng hoác là không có phần lõi, không có gì bên trong. Dù thế, có kẻ lại "Thùng rỗng kêu to", nói nhiều nhưng chẳng có thực lực, khoác lác chẳng khác gì "Ba voi không được bát nước xáo".
Mà rỗng cũng đồng nghĩa với bộng. "Chà, hắn ta nói nhiều nhưng bộng ruột", câu này ngụ ý dù nói huyên thuyên nhưng trong bụng chẳng có chữ nghĩa gì; nhưng cũng hàm nghĩa bụng đói, chẳng có gì bỏ vào bụng.
Tin nóng
Khi Lionel Messi ghi thêm những bàn thắng mới và phá thêm những cột mốc tưởng như không thể chạm tới tại World Cup 2026, tình yêu mà người Argentina dành cho anh cũng đang được thể hiện theo những cách đặc biệt chưa từng có.
Vào mùa hè, nhiệt độ cao cùng độ ẩm lớn đã tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn phát triển nhanh chóng. Để giữ cho cơm không bị hỏng, mọi người có thể áp dụng một số mẹo dưới đây.
Giữa cái nắng gay gắt lên tới 40 độ C ở Hà Tĩnh, các cán bộ, chiến sĩ và lực lượng chức năng vẫn miệt mài thực hiện công tác lấy mẫu ADN tại những phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính. Mỗi phần việc không chỉ phục vụ công tác giám định, mà còn thắp lên hy vọng tìm lại tên tuổi các liệt sĩ.
Trứng chần hoàn hảo đòi hỏi lòng trắng ôm trọn lòng đỏ tan chảy bên trong; mẹo làm trứng chần không bị vỡ sẽ giúp bạn chinh phục món ăn này.
Dòng chảy thời gian qua nhiều thế kỷ, nhưng giá trị độc đáo về lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng trong kho tàng di sản văn hóa Chăm vẫn được gìn giữ, nỗ lực bảo tồn và phát huy trong kỷ nguyên mới gắn với phát triển du lịch bền vững.
Ngày 23-6, Green SM chính thức ra mắt dịch vụ gọi xe thuần điện tại Kazakhstan.
Tin mới
Ngày 24.6 tại Hà Nội, Nhà hát Ca Múa Nhạc Quốc gia Việt Nam đón nhận Cúp Vàng do Ban Tổ chức Liên hoan Nghệ thuật Hữu nghị Mùa xuân Tháng Tư 2026 (April Spring Friendship Art Festival 2026) trao tặng. Giải thưởng được trao cho chương trình nghệ thuật 'Mùa xuân từ mạch nguồn'.
Không chỉ khai thác lợi thế sẵn có, nhiều điểm đến ở Nghệ An đang đổi mới sản phẩm, đa dạng trải nghiệm nhằm tạo dấu ấn riêng và thu hút du khách quay trở lại.
UBND phường Hồng Bàng đang khẩn trương hoàn tất các điều kiện để khởi động Phố đi bộ khu vực Nhà hát thành phố, Dải vườn hoa trung tâm và các tuyến đường phụ cận trong thời gian tới đây, mở đầu cho giai đoạn thí điểm phát triển kinh tế ban đêm tại khu vực trung tâm Hải Phòng.
Lễ kỷ niệm dấu mốc 50 năm TP HCM mang tên Bác sẽ được đánh dấu bằng chương trình pháo hoa tại nhiều địa phương, diễn ra trong 15 phút vào tối 2/7.
Ngày 24.6, Sở VHTTDL tỉnh Khánh Hòa chính thức triển khai các hoạt động chuyển đổi phương thức truyền thông mới tại Khu di tích Tháp Bà Pô Nagar. Đây là hoạt động nhằm phục vụ chuỗi sự kiện Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI năm 2026 trên địa bàn tỉnh.
Ngày 24/6, triển lãm nghệ thuật đa giác quan mang tên 'Giao thời' khai mạc tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội), đưa công chúng bước vào hành trình khám phá những giá trị văn hóa Việt Nam với công nghệ hiện đại và góc nhìn mới mẻ, sống động.
Triển lãm giới thiệu gần 80 hiện vật, hình ảnh, tư liệu, tái hiện dòng sông như không gian hình thành cộng đồng cư dân, giao lưu văn hóa và đời sống tín ngưỡng vùng Nam Bộ.
Ngày 24/6, Ban Chỉ đạo Công tác gia đình và Phong trào 'Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa' xã Núi Cấm (tỉnh An Giang) tổ chức Hội nghị họp mặt, biểu dương các gia đình văn hóa tiêu biểu trên địa bàn xã nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam.