Chùa Phổ Minh - Mạch nguồn linh thiêng của Thiền phái Trúc Lâm

Toàn cảnh không gian của chùa Phổ Minh (phường Nam Định).

Với chiều dài lịch sử hơn tám thế kỷ, sự hiện diện của chùa Phổ Minh cùng ngôi bảo tháp 14 tầng độc nhất vô nhị chính là minh chứng sinh động cho một thời kỳ rực rỡ của quốc gia độc lập, tự cường. Nơi đây là cội nguồn tâm linh, gắn bó mật thiết với cuộc đời tu hành và hóa Phật của Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị hoàng đế anh minh đã gác lại hoàng bào để khoác lên mình áo cà sa, lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trầm tích ngàn năm trên vùng đất địa linh nhân kiệt

Nhìn lại tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, vùng đất Tức Mặc xưa mang trong mình một vị thế chiến lược và tầm vóc văn hóa to lớn. Cách Đền Trần khoảng 300m về phía Tây, chùa Phổ Minh hiện lên thanh tịnh, trầm mặc, khép mình dưới những tán lá cổ thụ rợp bóng mát.

Về niên đại hình thành của chùa, cho đến nay, các tư liệu lịch sử đều cho thấy một sự tiếp nối và kế thừa văn hóa sâu sắc giữa hai triều đại huy hoàng bậc nhất lịch sử phong kiến Việt Nam: nhà Lý và nhà Trần. Sách Đại Việt sử ký toàn thư đã xác nhận, dưới thời Trần, chùa Phổ Minh được xây dựng với quy mô vô cùng to lớn cùng với việc kiến thiết các cung điện ở Hành cung Thiên Trường. Sách Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn cũng ghi chép rõ ràng về mốc thời gian vương triều Trần tôn tạo chùa Phổ Minh: “Tháng 2, mùa Xuân năm Nhâm Tuất (1262), đem làng Tức Mặc thăng lên làm phủ Thiên Trường, dựng cung Trùng Quang, Trùng Hoa và chùa Phổ Minh ở phủ ấy”.

Chùa Phổ Minh nằm trong Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần - Chùa Phổ Minh.

Song, cội rễ của ngôi chùa lại được bắt đầu từ thời Lý. Điều này được minh chứng sắc bén qua tấm bia đá cổ “Phổ Minh thiền tự bi” (soạn khắc niên hiệu Cảnh Trị thứ 6, năm 1668) hiện còn dựng ở sân phía Tây chùa, với dòng chữ khắc rành rọt: "Nhà Lý xây dựng chùa, họ Trần điểm tô. Nhớ xưa đền - đài nguy nga, đỉnh đồng nghìn quân trấn giữ, quy mô lẫy lừng, tháp Phật trăm thước dựng lên". Tiếp nối mạch nguồn thư tịch ấy, bài minh khắc trên quả đại hồng chung mang niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4 (năm 1796) thời Tây Sơn, hiện đang được treo trang trọng tại tiền đường chùa Phổ Minh cũng một lần nữa khẳng định: "Phổ Minh, ngôi chùa cổ trước đây là một đại danh lam của nước Đại Việt, xây dựng từ thời phồn thịnh của nhà Lý, được mở rộng khuôn viên dưới thời Trần".

Tam quan chùa Phổ Minh mang những nét đặc trưng của kiến trúc truyền thống.

Như vậy, có thể thấy rõ, ngôi chùa Phổ Minh thời Lý hẳn mang quy mô còn khiêm tốn. Sự hưng thịnh của thiền tự này thực sự bắt đầu vào năm 1262, khi vương triều Trần quyết định kiến thiết, mở rộng quy mô to lớn chưa từng có, biến nơi đây trở thành một đại trung tâm Phật giáo của quốc gia Đại Việt, nằm trong tổng thể Hành cung Thiên Trường - thủ đô thứ hai của nhà Trần đương thời. Tại đây, các Thái thượng hoàng nhà Trần sau khi nhường ngôi cho con đã về cư ngụ để tiếp tục dìu dắt hoàng đế trẻ, đồng thời chuyên tâm nghiên cứu Phật pháp, thiền định.

Dấu ấn Phật hoàng Trần Nhân Tông

Nhắc đến chùa Phổ Minh, không thể không nhắc đến mối lương duyên kỳ diệu và sự gắn kết sâu sắc với Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308). Ngài là vị hoàng đế lỗi lạc, người đã trực tiếp lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh tan đạo quân xâm lược Nguyên Mông hùng mạnh. Khi đất nước thái bình, năm 1299, Ngài rũ bỏ mọi vinh hoa vương quyền, khoác áo cà sa lên núi Yên Tử xuất gia tu hành, sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm - một dòng thiền mang đậm tinh thần nhập thế, "cư trần lạc đạo", kết tinh trí tuệ và đạo lý của người Việt.

Chùa Phổ Minh khi ấy không chỉ là chốn thiền môn thanh tịnh mà còn là một học viện Phật giáo khổng lồ. Tại chùa Phổ Minh, vua Trần Nhân Tông đã mở trường dạy học, giảng dạy giáo lý từ bi, trí tuệ cho các tầng lớp tăng, ni, Phật tử. Đặc biệt, vào năm 1303, Phật hoàng đã mở hội Vô lượng vĩ đại ở chùa, tiến hành giảng kinh giới thí và chuẩn cấp tiền bạc, lương thực cho người nghèo khó trong cả nước, thể hiện tinh thần tư tưởng nhân văn cao cả của một bậc minh quân yêu nước, thương dân.

Tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông trong bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ tại chùa Phổ Minh.

Hiện nay, nhằm tôn vinh những giá trị tâm linh vĩnh cửu ấy, tại không gian thượng điện của chùa Phổ Minh đang bài trí bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ vô cùng trang nghiêm, trong đó, nổi bật là tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông ở tư thế nhập Niết bàn (tượng nằm) cùng tượng đệ nhị tổ Pháp Loa và đệ tam tổ Huyền Quang.

Nhằm ghi nhận những giá trị độc bản, quý hiếm và mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, vào ngày 30/01/2023, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ban hành Quyết định công nhận bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ thờ tại chùa Phổ Minh là Bảo vật quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của riêng ngôi chùa hay chính quyền địa phương, mà còn là di sản vô giá của cả dân tộc.

Sự hòa quyện giữa nghệ thuật kiến trúc và lòng hiếu đạo

Một trong những biểu tượng mang tính nhận diện vĩ đại nhất của chùa Phổ Minh, đồng thời, là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc thời Trần còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn đến ngày nay chính là ngọn bảo tháp Phổ Minh sừng sững trước sân chùa.

Video về Chùa Phổ Minh, di tích tiêu biểu của văn hóa thời Trần, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.

Được xây dựng vào khoảng từ năm 1305 đến 1308 dưới thời vua Trần Anh Tông (1276-1320) - vị vua thứ 4 của nhà Trần, ngôi tháp ra đời trước hết xuất phát từ lòng hiếu đạo sâu sắc của một người con dành cho cha. Sau khi Kim Phật Trần Nhân Tông viên tịch, hoàng đế Trần Anh Tông đã sai người làm kiệu bát cống bằng đá, xây tòa tháp uy nghi này lên trên và trân trọng đặt 7 trong số 21 viên xá lỵ của vua cha vào một chiếc hòm đá quý, lưu giữ vĩnh hằng trong tháp.

Tháp Phổ Minh là công trình kiến trúc tiêu biểu của thời Trần còn được lưu giữ đến ngày nay.

Qua dòng chảy hơn 700 năm, tháp Phổ Minh vẫn vững chãi kiêu hãnh vươn mình giữa nền trời xanh. Ngọn tháp cao 19,51 mét, mang cấu trúc 14 tầng, nặng hàng ngàn tấn, tọa lạc trên một diện tích chân đế hẹp. Nền tháp và tầng thứ nhất được xây dựng hoàn toàn bằng đá xanh Thanh Hóa nguyên khối, trong khi 13 tầng phía trên được xây bằng gạch nung đỏ tạc hình rồng thời Trần vô cùng tinh xảo. Các tầng đều trổ 4 cửa vòm cuốn ra bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc.

Sự kỳ bí của tháp Phổ Minh luôn là chủ đề thu hút giới khoa học và các nhà nghiên cứu lịch sử. Tại sao một ngôi tháp Phật giáo - nơi thường sử dụng các con số lẻ mang ý nghĩa sinh sinh hóa hóa (như 3, 5, 7, 9 tầng) - lại mang cấu trúc 14 tầng. Trực tiếp tham gia giải mã bí ẩn ngàn năm này, ông Nguyễn Hùng Vĩ, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, đưa ra kiến giải mang tính thuyết phục cao: "Khi nghiên cứu, ai cũng có một thắc mắc về con số 14 tầng của tháp Phổ Minh. Theo truyền thống Phật giáo, các ngôi tháp thường có số tầng lẻ. Thực chất, bản thân tháp Phổ Minh vẫn mang chuẩn mực 13 tầng. Tuy nhiên, cái phần dưới cùng bằng đá mà chúng ta nhầm tưởng là tầng thứ nhất, thực chất là sự mô phỏng một chiếc kiệu bát cống (kiệu tám đòn khiêng). Tầng đế này trổ ra 4 góc với các họa tiết đầu rồng vươn ra chính là biểu tượng của 4 chiếc đòn cống. Vua Trần Anh Tông đã đặt tháp 13 tầng lên trên chiếc kiệu đá ấy, như một cách để nghinh rước xá lỵ của Phật hoàng vào cõi vĩnh hằng".

Những họa tiết kiến trúc trên tháp mang dấu ấn nghệ thuật thời Trần.

Phần đế đá được tạo hình cánh sen, góp phần làm rõ giá trị nghệ thuật của tháp Phổ Minh.

Quả thực, quan sát kỹ lưỡng tầng đá thứ nhất đặt trên bệ, ta thấy những khối đá được gờ chỉ mềm mại với hai lớp cánh sen: lớp dưới chúc xuống mặt đất vững chãi, lớp trên ngửa lên bao bọc, nâng đỡ lấy thân tháp hình vuông (mỗi cạnh rộng hơn 5 mét). Trên mặt đá là những bức phù điêu chạm khắc nông nhưng đầy thần thái với các họa tiết hoa lá, sóng nước thủy ba, mây cuốn đặc trưng cho phong cách điêu khắc đỉnh cao thời nhà Trần. Ở bốn mặt của bệ đá, phần thành bậc dường như vát cong xuống một cách uyển chuyển. Nhiều người lầm tưởng đó là do sự sụt lún qua 7 thế kỷ, nhưng qua khảo sát kỹ thuật, các nhà khoa học khẳng định đó là dụng ý xây dựng cố tình tạo hình đài sen cong vút, mang đậm triết lý âm dương dung hòa.

Gắn bó hơn nửa đời người với ngôi tự, Ni sư Thích Đàm Thoa (Chùa Phổ Minh) đã tận tay giới thiệu với phóng viên những dòng chữ Hán cổ khắc trên mặt đá móng tháp: "Dưới chân tháp này có một dòng chữ nói về công đức sửa chùa của các bậc tiền nhân ngày xưa: 'Bản xã Hưng sùng sa môn...'. Khi trùng tu ngôi tháp, vào năm 1712, người xưa đã từng tu bổ lại tầng 1 của cây tháp. Những họa tiết hoa văn như hoa sen ngửa, úp rất mềm mại, uyển chuyển, biểu đạt trọn vẹn yếu tố phong thủy âm dương, sự luân hồi của trời đất, mây nước".

Hình tượng đôi rồng chầu Mặt Trời trên bộ cửa gỗ tại tiền đường chùa Phổ Minh.

Cùng với tháp Phổ Minh, tổng thể kiến trúc tự viện nơi đây cũng là một kho tàng điêu khắc mỹ thuật cổ. Cụm kiến trúc chính của chùa được bố cục theo hình chữ "Công", bao gồm: 9 gian tiền đường bề thế, 3 gian thiêu hương và tòa thượng điện 3 gian rộng lớn. Dấu ấn nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Trần được thể hiện tinh túy nhất ở bộ cửa gian giữa nhà tiền đường. Bộ cửa gồm 4 cánh bằng gỗ lim nguyên khối, to dày, chạm nổi hình rồng, sóng nước, hoa lá và các họa tiết văn hoa hình học tinh vi. Hai cánh ở giữa chạm đôi rồng lớn chầu Mặt Trời trong khuôn hình chiếc lá đề, vảy rồng sắc nét, khúc uốn uyển chuyển mạnh mẽ. Đây được giới mỹ thuật đánh giá là một tác phẩm điêu khắc khá hoàn mỹ hiếm hoi còn sót lại của mỹ thuật Đại Việt thế kỷ 13-14.

Hình ảnh chùa Phổ Minh được in trên mặt sau tờ tiền mệnh giá 100 đồng, phát hành từ năm 1991.

Ảnh tháp Phổ Minh được dùng làm bưu ảnh thời Pháp thuộc.

Vẻ đẹp tráng lệ của chùa còn được bồi đắp bởi hệ thống tam quan khung gỗ, tường gạch, mái ngói rêu phong mang đậm tính hoài cổ. Bức hoành phi khắc 4 chữ lớn "Đại hùng bảo điện" uy nghiêm. Thành bậc thềm ở chính giữa tam quan có chạm đôi sấu đá phủ rêu xanh rất sống động, toát lên vẻ oai phong lẫm liệt trấn giữ thiền môn. Phía trước lối đi dẫn vào chùa, hai hồ sen hình tròn nằm đăng đối hài hòa, tạo ra minh đường thủy tụ tụ khí phong thủy thanh khiết cho toàn bộ không gian tâm linh. Không chỉ vậy, sau thượng điện, cách một mảnh sân hẹp là dải nhà dài 11 gian gồm nhà tổ, nhà tăng và điện thờ. Hai dãy hành lang nối tiền đường ở phía trước với ngôi nhà phía sau làm thành một khung vuông khép kín bao quanh kiến trúc nội tự.

Hai cây muỗm cổ thụ hơn 320 năm tuổi trong khuôn viên chùa Phổ Minh.

Trong không gian quy mô rộng hơn 2 hecta, vạn vật ở chùa Phổ Minh từ viên gạch, mái ngói đến những hàng cây đều toát lên một luồng sinh khí trầm hùng. Ở hai bên giếng nước hình tròn trước sân chùa chính là sự hiện diện của hai cây muỗm (còn gọi là cây quéo) cổ thụ. Mang dáng vẻ của những bậc "tiên phong đạo cốt", hai cây muỗm sở hữu gốc rễ xù xì, u bướu, thân cây cuộn trào uốn lượn tựa như những nếp rồng lượn sóng đang hướng về ngôi tháp thiêng, có tuổi đời trên 320 năm, trải qua bao thế kỷ, hứng chịu vô vàn trận bom đạn của các cuộc chiến tranh nhưng cây vẫn xanh tươi, xòe rộng phủ bóng mát một vùng sân chùa.

Một trong hai tấm bia cổ lưu giữ những tư liệu về lịch sử ngôi chùa.

Trân trọng giá trị sinh thái và ý nghĩa lịch sử to lớn của linh mộc, năm 2012, hai cây muỗm cổ thụ tại chùa Phổ Minh đã vinh dự được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam chính thức công nhận và gắn biển là "Cây Di sản Việt Nam". Mảng xanh di sản ấy kết hợp cùng mái ngói đỏ tươi, tháp gạch sậm màu tạo nên một bức tranh thiền tịnh, xoa dịu mọi muộn phiền của du khách thập phương khi đến với di tích.

Việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần - Chùa Phổ Minh là trách nhiệm của mỗi người dân. Đứng trước tháp Phổ Minh, lắng nghe tiếng chuông chùa vang vọng, mỗi người dân Việt Nam như được tiếp thêm nguồn sức mạnh tinh thần to lớn. Đó là lòng tự hào về hào khí Đông A, là niềm tôn kính sâu sắc đối với tư tưởng triết lý từ bi, khoan dung của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Chùa Phổ Minh sẽ mãi mãi là "điểm tựa" văn hóa rực rỡ, một báu vật vô giá của của dân tộc.