Chuyển đổi số trong phổ biến pháp luật: Không để người dân vùng khó bị bỏ lại phía sau

Thông tin được cung cấp qua kênh số là một phương thức tiếp cận hiệu quả cho đồng bào vùng cao - Ảnh: Thu Hiền

Mở rộng kênh tiếp cận, thay đổi cách phổ biến pháp luật

Trong đời sống ngày càng số hóa, người dân có thể tiếp cận thông tin pháp luật qua cổng thông tin điện tử, cơ sở dữ liệu, tài liệu trực tuyến và các kênh truyền thông trên thiết bị di động. So với phương thức truyền đạt đơn thuần bằng văn bản hoặc các buổi phổ biến tập trung, hình thức số có khả năng giúp người dân chủ động tra cứu, tiếp cận thông tin nhiều lần và tìm hiểu quy định theo nhu cầu.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, những lợi thế này có ý nghĩa đáng kể. Khi khoảng cách địa lý khiến việc tham gia các buổi tuyên truyền trực tiếp gặp khó khăn, thông tin được cung cấp qua kênh số có thể bổ sung một phương thức tiếp cận khác. Người dân cũng có thêm cơ hội tìm hiểu các quy định liên quan đến đất đai, hộ tịch, hôn nhân và gia đình, chính sách an sinh xã hội hoặc thủ tục hành chính.

Báo cáo số 400/BC-BTP ngày 08/6/2026 của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật đề cập đến yêu cầu đổi mới phương thức phổ biến pháp luật, trong đó có ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Báo cáo đồng thời nhấn mạnh việc đa dạng hóa hình thức truyền đạt theo nhu cầu của từng nhóm đối tượng, từng địa bàn, hướng hoạt động về cơ sở và chú trọng những khu vực khó khăn. Định hướng này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là đưa tài liệu từ bản giấy lên môi trường điện tử. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách cung cấp thông tin để người dân dễ tìm, dễ hiểu và có thể sử dụng khi cần thiết.

Khả năng tiếp cận thông tin pháp luật qua môi trường số không giống nhau giữa các nhóm dân cư. Điều kiện kết nối, thiết bị sử dụng, kỹ năng tìm kiếm thông tin và khả năng đọc hiểu nội dung trực tuyến đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả tiếp cận. Với một bộ phận người dân ở vùng sâu, vùng xa hoặc người chưa thông thạo tiếng Việt, tài liệu điện tử nhiều chữ, thuật ngữ pháp lý phức tạp có thể chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Bên cạnh đó, mạng lưới thông tin rộng lớn đôi khi mang lại rủi ro về độ tin cậy. Khi tự tra cứu, người dân dễ tiếp cận những văn bản đã hết hiệu lực, bị diễn giải sai lệch hoặc không rõ cơ quan ban hành. Điều này đòi hỏi cơ quan nhà nước không chỉ cung cấp dữ liệu chuẩn xác mà còn phải điều chỉnh hình thức thể hiện. Các kênh số cần được thiết kế ngắn gọn, trực quan và đặc biệt phải luôn song hành cùng sự hỗ trợ trực tiếp từ cơ sở.

Thực tiễn triển khai thời gian qua tại Đắk Lắk là một minh chứng rõ nét cho luận điểm này. Tại nhiều xã, việc số hóa tài liệu pháp luật đã bước đầu đi vào thực chất thông qua hệ thống Zalo của chính quyền cấp xã. Thay vì những văn bản luật dài hàng chục trang, các quy định cốt lõi về Luật Đất đai, hộ tịch hay chính sách an sinh xã hội được thiết kế dưới dạng đồ họa thông tin (Infographic) sinh động, tích hợp tài liệu âm thanh song ngữ Việt - Êđê hoặc Việt - M’nông. Cách làm này giúp bà con dễ dàng nghe, nhìn và tiếp thu ngay trên điện thoại thông minh. Dù vậy, dữ liệu tương tác thực tế chỉ ra rằng tỷ lệ chủ động tra cứu đa phần vẫn tập trung ở nhóm thanh niên. Đối với người lớn tuổi, họ vẫn cần cán bộ tư pháp cơ sở hoặc Tổ công nghệ số cộng đồng trực tiếp "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn thao tác. Rõ ràng, nền tảng số là công cụ đắc lực, nhưng không thể thay thế hoàn toàn con người trong việc gỡ rối các vướng mắc pháp lý đặc thù.

Đầu tư công nghệ phải gắn với kết quả sử dụng

Hiệu quả phổ biến pháp luật cần được giải quyết bằng các phương thức kết hợp: truyền thông số, tài liệu in, tuyên truyền bằng tiếng dân tộc và tư vấn trực tiếp - Ảnh: Thu Hiền

Từ góc độ quản lý nguồn lực công, xây dựng nền tảng số, biên soạn nội dung, duy trì hệ thống và đào tạo người sử dụng đều đòi hỏi kinh phí và nhân lực. Do đó, đánh giá hiệu quả không nên chỉ dừng ở số lượng tài liệu đã số hóa, số lượt truy cập hay số nền tảng được xây dựng. Cần quan tâm thêm đến khả năng tìm được thông tin cần thiết, mức độ dễ hiểu của nội dung và việc người dân có biết nơi liên hệ khi cần hỗ trợ trực tiếp.

Ở những địa bàn còn hạn chế về điều kiện tiếp cận công nghệ, bài toán chi phí - hiệu quả cần được giải quyết bằng các phương thức kết hợp: truyền thông số, tài liệu in, tuyên truyền bằng tiếng dân tộc, tư vấn trực tiếp và phát huy tối đa vai trò của những người có uy tín trong cộng đồng.

Ghi nhận thực tế từ công tác triển khai Tiểu dự án 10 về phổ biến pháp luật tại Gia Lai — đơn cử như ở các địa bàn khó khăn như xã An Toàn, An Vinh — cho thấy sự chuyển biến tích cực nhờ mô hình "số - thực" linh hoạt. Tại đây, chính quyền không cứng nhắc cào bằng, đòi hỏi mọi người dân phải tự có smartphone để tìm kiếm luật. Thay vào đó, nguồn lực chuyển đổi số được tập trung để trang bị "học liệu số" (video tiểu phẩm pháp luật, tài liệu hỏi đáp trực quan) cho các báo cáo viên, già làng, trưởng bản.

Trong các buổi sinh hoạt cộng đồng bàn về sinh kế, mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng hay chính sách giảm nghèo, những người có uy tín đã sử dụng thiết bị di động để trình chiếu, minh họa luật một cách sinh động cho bà con, thay vì rập khuôn đọc các văn bản giấy khô khan. Ở những vùng lõi nghèo, chuyển đổi số chỉ thực sự tối ưu chi phí và phát huy giá trị khi nó trở thành trợ thủ tiếp sức cho các "cầu nối" trực tiếp tại cơ sở.

Chuyển đổi số trong phổ biến pháp luật chỉ có ý nghĩa khi công nghệ giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận, thay vì tạo ra một khoảng cách mới giữa người có đủ điều kiện sử dụng và người còn bỡ ngỡ. Mục tiêu cuối cùng không phải là đưa hệ thống văn bản lên mạng càng nhiều càng tốt, mà là giúp người dân vùng khó thực sự chạm được vào thông tin pháp luật đáng tin cậy, hiểu rõ quyền lợi của mình và biết tìm đến đúng nơi hỗ trợ khi phát sinh vướng mắc trong cuộc sống.