Chuyên gia VCCI đề xuất 5 vấn đề khi sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá

Trong bối cảnh chính sách tạm ngưng một số giấy phép mua bán thuốc lá sẽ kết thúc vào đầu năm 2027, chuyên gia VCCI kiến nghị 5 nội dung nhằm bảo đảm cải cách thủ tục hành chính đi đôi với kiểm soát thị trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tại các phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc lựa chọn phương thức quản lý hoạt động phân phối, bán buôn và bán lẻ tiếp tục là một trong những vấn đề được quan tâm. Câu hỏi đặt ra không chỉ là có nên duy trì giấy phép kinh doanh, mà còn là công cụ nào có thể bảo đảm các điều kiện kinh doanh được thực thi khi thủ tục cấp phép bị cắt giảm.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế VCCI, cho rằng việc siết chặt quá mức các điểm bán hợp pháp mà thiếu các giải pháp kiểm soát đồng thời đối với thị trường bất hợp pháp có thể tạo ra khoảng trống để các kênh phi pháp phát triển.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế VCCI, cho rằng việc siết chặt quá mức các điểm bán hợp pháp mà thiếu các giải pháp kiểm soát đồng thời đối với thị trường bất hợp pháp có thể tạo ra khoảng trống để các kênh phi pháp phát triển.

Từ góc độ pháp luật kinh doanh, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và cải cách thủ tục hành chính cần được giải quyết đồng thời. Trong bài phân tích về việc hoàn thiện cơ chế quản lý kinh doanh thuốc lá, bà đưa ra 5 nhóm khuyến nghị, tập trung vào tính liên tục của pháp luật, các công cụ giám sát thay thế và hiệu quả xử lý vi phạm trên thực tế.

Luật hóa cải cách, không tạo khoảng trống pháp lý

Thứ nhất, thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu lưu thông. Theo kiến nghị của bà Phan Minh Thủy, việc yêu cầu cấp phép riêng lẻ tại từng điểm bán lẻ (chủ yếu là hộ kinh doanh tạp hóa quy mô nhỏ) tạo ra gánh nặng tuân thủ lớn về thời gian, chi phí đi lại và thủ tục giấy tờ, trong khi hiệu quả ngăn chặn hành vi vi phạm thực tế (như bán cho trẻ vị thành niên hay kinh doanh thuốc lá lậu) không cao nếu thiếu sự kiểm tra thực chất. Do đó, thay vì duy trì yêu cầu cấp phép riêng cho các điểm bán, cần quy định rõ các điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và các nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân.

Thứ hai, quy định cơ chế chuyển tiếp để bảo đảm tính liên tục và khả năng dự báo của pháp luật. Về bối cảnh pháp lý, Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP đã đặt ra cơ chế cắt giảm, tạm thời không thực hiện một số thủ tục cấp phép trong lĩnh vực kinh doanh thuốc lá. Giai đoạn áp dụng cơ chế tạm thời từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027 giúp giảm chi phí tuân thủ và chuyển bớt nguồn lực khỏi công tác xử lý hồ sơ. Nếu luật sửa đổi không có quy định tương thích, nhiều cơ sở đang kinh doanh hợp pháp có thể lúng túng về nghĩa vụ giấy phép khi bước sang giai đoạn tiếp theo.

Vì vậy, bà Thủy kiến nghị xây dựng quy định chuyển tiếp rõ ràng trong thời gian chờ Luật có hiệu lực, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật, văn bản hướng dẫn và các nghị quyết về cải cách thủ tục hành chính. Tính ổn định của chính sách cũng là điều kiện để doanh nghiệp, hộ kinh doanh chủ động tuân thủ.

Thay giấy phép bằng giám sát thực chất và dữ liệu số

Thứ ba, thiết kế công cụ thay thế đầy đủ hai chức năng của giấy phép. Theo bà Phan Minh Thủy, khi không còn thủ tục cấp phép riêng, cơ quan quản lý vẫn phải biết ai đang kinh doanh, kinh doanh ở đâu và nguồn hàng được đưa vào lưu thông theo cách nào. Chức năng định danh có thể được thay bằng thông báo điểm bán trực tuyến, đơn giản và miễn phí, liên thông với dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử và tem điện tử.

Đối với chức năng răn đe, chuyên gia VCCI đề nghị nghiên cứu chế tài đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng. Như vậy, công cụ xử lý không chỉ là mức phạt tiền mà còn phải có khả năng buộc cơ sở chấm dứt hành vi vi phạm. Việc thay thế giấy phép chỉ có ý nghĩa khi các biện pháp này được quy định đúng thẩm quyền, có căn cứ áp dụng rõ ràng và bảo đảm quyền, nghĩa vụ của thương nhân.

Thứ tư, chuyển nguồn lực từ xét duyệt hồ sơ sang kiểm tra việc tuân thủ tại điểm bán. Định hướng này gắn hiệu quả quản lý với các hành vi diễn ra trên thị trường. Các lực lượng chức năng có thể tập trung vào nguồn gốc sản phẩm, việc tuân thủ giới hạn độ tuổi, địa điểm bán và các hành vi quảng cáo, tiếp thị bị cấm. Trong đó, ngăn chặn thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả là yêu cầu đặc biệt quan trọng vì những sản phẩm nằm ngoài kênh hợp pháp thường không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, cảnh báo sức khỏe và kiểm soát chất lượng.

Phòng chống thuốc lá lậu là một cuộc chiến bền bỉ, đòi hỏi sự đồng bộ giữa tư duy quản lý và công cụ thực thi (Ảnh: tang vật thuốc lá nhập lậu trong một vụ án)

Về chính sách giảm nhu cầu sử dụng, bà Thủy cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ thuế và giá, môi trường không khói thuốc đến kiểm soát thông tin và trưng bày sản phẩm, truyền thông thay đổi hành vi và hỗ trợ cai thuốc. Các biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng cần được đánh giá theo mục tiêu sức khỏe cộng đồng, trong khi việc cải cách giấy phép phải được đánh giá theo hiệu quả quản lý, chi phí tuân thủ và năng lực hậu kiểm.

Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối các cơ sở dữ liệu quản lý. Bà Thủy kiến nghị tận dụng thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử, qua đó hạn chế yêu cầu thương nhân kê khai lặp lại. Theo cách tiếp cận của bà Thủy, chuyển đổi số không chỉ là đưa một mẫu đơn giấy lên hệ thống trực tuyến. Nếu việc thông báo địa điểm bán lại trở thành một quy trình xin chấp thuận mới với các yêu cầu hồ sơ tương tự như giấy phép cũ, lợi ích của cải cách sẽ bị thu hẹp. Cần xác định rõ dữ liệu nào đã có, ai chịu trách nhiệm cập nhật, cơ quan nào được khai thác và cơ chế phối hợp xử lý ra sao.

Nhìn từ quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, vấn đề không chỉ là quyết định giữ hay bỏ một loại giấy phép. Điều cần được bảo đảm là mỗi công cụ quản lý mới đều có chức năng rõ ràng, đủ khả năng kiểm tra và xử lý vi phạm, đồng thời phù hợp với định hướng cải cách thủ tục hành chính. Đây là điều kiện để việc giảm gánh nặng cho hoạt động kinh doanh hợp pháp không làm giảm hiệu lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Minh Khang

Nguồn TG&VN: https://baoquocte.vn/chuyen-gia-vcci-de-xuat-5-van-de-khi-sua-doi-luat-phong-chong-tac-hai-cua-thuoc-la-471209.html