Chuyện những nông dân giữ lửa chèo ở Nghiêm Xá

Sáng bên cây lúa, tối trên chiếu chèo

Thôn Nghiêm Xá nổi tiếng là đất hiếu học với 13 vị đỗ tiến sĩ trong lịch sử khoa bảng, đồng thời đây cũng là vùng đất của các điệu chèo. Theo ông Lê Văn Thêm, sinh năm 1954, Chủ nhiệm câu lạc bộ (CLB) chèo thôn Nghiêm Xá, hát chèo Nghiêm Xá có từ đầu thế kỷ 20, sau đó được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, dù bom rơi đạn nổ cũng không thể làm mất đi tình yêu của người Nghiêm Xá với chèo. Người dân sáng tác cả những bài hát chèo với nội dung cổ vũ tinh thần chiến đấu và chiến thắng giặc xâm lược của bộ đội ta. Tiếng hát chèo còn theo người Nghiêm Xá đi phục vụ lực lượng hộ đê, xây dựng công trình tại nhiều xã, tỉnh bạn.

Một tiết mục biểu diễn chèo của những người nông dân Nghiêm Xá

Là người con của thôn Nghiêm Xá, ông Lê Văn Thêm cũng lớn lên trong điệu chèo của các bà, các mẹ. Sau thời gian tham gia chiến đấu tình nguyện tại chiến trường Campuchia, ông phục viên, trở về làng, mang theo thương tật. Nhưng, với phẩm chất của người lính bộ đội cụ Hồ, ông đã năng nổ tham gia các hoạt động ở địa phương. Đặc biệt, ông luôn mong muốn được góp sức gìn giữ và tiếp nối sức sống của điệu hát chèo quê hương. Cách đây hơn 20 năm, khi người tiền nhiệm nghỉ, ông đã kế tục vai trò chủ nhiệm CLB hát chèo và hết lòng hết sức cùng với các thành viên trong CLB đưa tiếng hát chèo Nghiêm Xá bay cao, bay xa.

Hiện nay, CLB hát chèo thôn Nghiêm Xá có khoảng gần 30 hội viên tham gia sinh hoạt đều đặn. Ban ngày bận rộn mưu sinh, nhưng tối đến, cứ đôi lần/tuần, các thành viên lại có mặt tại đình làng hoặc nhà văn hóa thôn để cùng nhau hát chèo. Không cần trang điểm, không âm thanh, ánh sáng rực rỡ, cũng chẳng có sân khấu cầu kỳ, chỉ với mảnh sân nhỏ là đủ để những người nông dân Nghiêm Xá phô diễn tình yêu với chèo. Ông Thêm đảm nhiệm vai trò hậu cần, tạo mọi điều kiện thuận lợi để các thành viên sinh hoạt.

Cũng như ông Thêm, nhiều người con của thôn Nghiêm Xá cũng đang hết mình cống hiến, duy trì sức sống của chèo.

Như ông Phạm Anh Hóa, năm nay 78 tuổi, nguyên là Chủ tịch UBND xã Nghiêm Xá và là người phụ trách đội hát chèo tiền nhiệm của ông Thêm. Dù trong giai đoạn công tác bận rộn, ông vẫn dành thời gian sáng tác bài hát chèo cho đội. Nhiều bài do ông Hóa viết ra mang chủ đề ca ngợi quê hương, đất nước, cổ vũ người dân hăng hái xây dựng nông thôn mới, hưởng ứng phong trào dồn điền đổi thửa... nên vừa mang tính cổ vũ tinh thần lại vừa gần gũi với cuộc sống đương đại của bà con.

Các thành viên trong CLB chèo Nghiêm Xá mong muốn mang tiếng hát chèo bay cao, bay xa.

Hay như bà Nguyễn Thị Hồng Phin, giờ đã 83 tuổi nhưng tình yêu chèo chưa bao giờ cạn. Với giọng hát chèo “vang, dền, nền, nẩy”, suốt thời thanh trẻ, bà đã tham gia đóng nhiều vở chèo và cùng đội chèo giành được nhiều giải thưởng. Nay, dù đã lui về phía sau sân khấu, bà vẫn đảm nhiệm vai trò biên đạo và truyền hết tình yêu chèo cho các diễn trẻ trẻ. Bà còn cùng các thành viên trong CLB vận động các cháu thiếu nhi trong thôn theo học chèo và sẵn sàng dạy các cháu hát, diễn chèo miễn phí.

Ở CLB chèo thôn Nghiêm Xá cũng có các thành viên trung tuổi là các nông dân, thợ may, lao động tự do nhưng trên chiếu trèo, họ lại hóa thân thành những nhân vật trong các vở chèo như Tấm Cám, Quan âm Thị kính... Như chị Nguyễn Thị Hải Yến, năm nay 55 tuổi, biết hát chèo từ năm 15, 16 tuổi, giờ là cây hát chèo chính của CLB. Các anh Nguyễn Xuân Hải, chị Nguyễn Thanh Tuyết, chị Kim Thoa... ngấm điệu chèo từ lớp cha chú trong thôn và mấy chục năm qua đang tiếp nối giữ lửa chèo Nghiêm Xá.

Và còn có cả các em nhỏ chỉ mới 11, 12 tuổi cũng sẵn sàng tham gia tập luyện và đảm nhiệm vai phụ họa trong các vở chèo của thôn.

Mong muốn duy trì sức sống bền vững của chèo

Thực tiễn tồn tại của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống cho thấy dù trải qua biến động trong lịch sử, những giá trị cốt lõi của các loại hình nghệ thuật này vẫn luôn ăn sâu, bén rễ trong tâm hồn của người dân trong cộng đồng.

Tại thôn Nghiêm Xá, hát chèo và biểu diễn chèo được nắm giữ, truyền dạy và thực hành qua hình thức “truyền khẩu”, không có ai được đào tạo qua trường, lớp một cách bài bản. Tuy nhiên, có lẽ do được sinh ra và lớn lên trong không gian của nghệ thuật chèo truyền thống nên những điệu múa, câu hát của ông bà, cha mẹ, bà con xóm giềng đã ngấm vào máu thịt của người dân Nghiêm Xá một cách rất tự nhiên. Các em nhỏ ở làng dù không có điều kiện tập luyện hát chèo thường xuyên nhưng chỉ cần được các bà, các mẹ chỉ dạy qua vài buổi là có thể thuộc vai, điệu múa mới và sẵn sàng lên sân khấu diễn chèo.

Những nông dân bình dị với tình yêu chèo thiết tha ở Nghiêm Xá

Tuy nhiên, ông Thêm và các thành viên CLB chèo cũng không tránh khỏi trăn trở. Tại CLB hát chèo thôn Nghiêm Xá, thành viên cốt cán được coi là trẻ cũng đã trên 50 tuổi. Lứa tuổi trẻ hơn ở làng đều đang bận mưu sinh nên chưa có thời gian đến với CLB. Vì vậy, lửa chèo ở Nghiêm Xá vẫn đang được duy trì nhưng trong bối cảnh “thầy già, con hát cũng già”. Hiện nay, các thành viên trong CLB sinh hoạt hát chèo bằng tất cả tình yêu với nghệ thuật truyền thống. Nhiều buổi diễn, các diễn viên tự nguyện đóng góp kinh phí mua/thuê trang phục, dụng cụ biểu diễn, thuê trang âm. Khi đi biểu diễn tại các dịp lễ hội của thôn, xã, hay tham gia hội thi các cấp, nếu có nguồn thu từ xã hội hóa và tiền giải thưởng, mọi người trong CLB đều thống nhất giữ lại để tiếp tục trang trải cho các hoạt động chung.

"Tôi thấy rằng, trong thời hiện đại, nhiều người thường tìm nguồn vui trên mạng xã hội. Vì vậy tại nhiều thôn xóm, những môn nghệ thuật truyền thống của dân tộc đang có nguy cơ mất dần. Thời gian qua, Nhà nước đã có nhiều chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Song công tác này vẫn cần thêm nhiều giải pháp mạnh hơn nữa để thúc đẩy các mô hình văn hóa nghệ thuật truyền thống phát triển tại cộng đồng cũng như thu hút lớp trẻ kế cận”, ông Lê Văn Thêm nói.

Hoàng Lan