Chuyển phương thức quản lý kiến trúc theo không gian, cảnh quan và bản sắc khu vực

Thay đổi cách tiếp cận trong quản lý kiến trúc

Theo báo cáo tổng kết việc thi hành Luật Kiến trúc số 40/2019/QH14 của Bộ Xây dựng, sau hơn 5 năm triển khai thi hành, Luật Kiến trúc đã góp phần tạo chuyển biến tích cực và tương đối rõ nét trong công tác quản lý không gian kiến trúc, từng bước cải thiện diện mạo kiến trúc tại các đô thị và khu vực nông thôn theo hướng có kiểm soát, định hướng và gắn với yêu cầu phát triển bền vững.

Tác động tích cực của pháp luật về kiến trúc được thể hiện rõ nét khi đặt trong tổng thể Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Một trong những kết quả quan trọng là việc hình thành cơ sở pháp lý để chuyển đổi phương thức quản lý kiến trúc từ tiếp cận theo từng công trình riêng lẻ sang quản lý tổng thể theo không gian, cảnh quan và bản sắc khu vực.

Trên thực tế, việc ban hành và tổ chức thực hiện quy chế quản lý kiến trúc tại nhiều địa phương, gắn với quy hoạch đô thị và nông thôn đã góp phần kiểm soát tốt hơn các yếu tố hình thái kiến trúc như chiều cao công trình, khoảng lùi xây dựng, tổ chức mặt đứng, vật liệu và màu sắc; qua đó hạn chế tình trạng phát triển tự phát, thiếu kiểm soát.

Đối với khu vực đô thị, tác động của Luật Kiến trúc thể hiện ngày càng rõ thông qua việc từng bước hình thành hệ thống công cụ quản lý kiến trúc tương đối đồng bộ, gắn với quy hoạch đô thị và quản lý phát triển không gian.

Nhiều đô thị lớn và đô thị trung tâm đã ban hành quy chế quản lý kiến trúc ở quy mô toàn đô thị hoặc theo khu vực, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để kiểm soát không gian kiến trúc tại các khu vực trung tâm, trục không gian chính, khu vực phát triển mới và các khu vực có yêu cầu quản lý đặc thù.

Thực tiễn triển khai tại một số đô thị như Hà Nội, TP. HCM, Quảng Ninh, công tác quản lý kiến trúc đã từng bước gắn với chương trình chỉnh trang, tái thiết đô thị, cải tạo không gian công cộng và bảo tồn các khu vực có giá trị, qua đó góp phần định hình diện mạo đô thị theo hướng văn minh, hiện đại và có kiểm soát hơn.

Đồng thời, một số đô thị đã bước đầu kiểm soát hình thái không gian theo các trục phát triển và khu vực trọng điểm, làm rõ cấu trúc không gian đô thị, giảm dần tình trạng phát triển manh mún, thiếu định hướng trong giai đoạn trước.

Ở khu vực nông thôn, tác động tích cực của pháp luật về kiến trúc được thể hiện rõ nét khi đặt trong tổng thể Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới; phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ về hạ tầng, tổ chức không gian ở và cảnh quan nông thôn.

Từ thực tiễn triển khai, diện mạo nông thôn đã thay đổi tích cực theo hướng khang trang, hiện đại hơn, đồng thời bước đầu hình thành xu hướng lồng ghép yếu tố kiến trúc truyền thống dân tộc vào tổ chức không gian ở và công trình công cộng tại một số địa phương miền núi, thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức từ phát triển thuần túy sang phát triển gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa vùng miền.

Công trình kiến trúc là tài sản văn hóa đô thị

Công tác nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị công trình kiến trúc trong quá trình phát triển đã có những chuyển biến rõ rệt hơn so với giai đoạn trước khi Luật Kiến trúc được ban hành.

Một số địa phương đã chủ động rà soát, lập danh mục và từng bước đưa nội dung quản lý công trình kiến trúc có giá trị vào trong quy chế quản lý kiến trúc, qua đó hình thành cách tiếp cận mới trong quản lý, chuyển từ quản lý xây dựng đơn thuần sang quản lý giá trị kiến trúc, coi công trình kiến trúc có giá trị là một bộ phận cấu thành của tài sản văn hóa đô thị cần được nhận diện, bảo vệ và khai thác hợp lý.

Ngoài ra, chất lượng kiến trúc của các công trình công cộng và công trình điểm nhấn đô thị từng bước được nâng cao thông qua việc triển khai cơ chế thi tuyển phương án kiến trúc theo quy định của luật.

Nhiều Bộ, ngành và địa phương đã tổ chức thi tuyển đối với các công trình quan trọng, quy mô lớn, qua đó nâng cao chất lượng thiết kế, tăng tính minh bạch và thúc đẩy cạnh tranh trong hoạt động sáng tạo kiến trúc.

Từ góc độ tổng thể, những chuyển biến không chỉ góp phần cải thiện hình thái không gian kiến trúc mà còn trực tiếp nâng cao chất lượng môi trường sống, điều kiện ở và không gian công cộng cho người dân; góp phần nâng cao hình ảnh đô thị và nông thôn Việt Nam, đặc biệt tại các khu vực phát triển động lực, đô thị lớn và các không gian có giá trị văn hóa - du lịch.

Tuy nhiên, báo cáo tổng kết việc thi hành Luật Kiến trúc cũng chỉ ra rằng, tại một số khu vực vùng ven đô, khu vực chuyển tiếp nông thôn - đô thị và các địa bàn miền núi, tình trạng phát triển kiến trúc thiếu kiểm soát, lai tạp về hình thức hoặc mai một bản sắc truyền thống vẫn còn diễn ra, cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường hướng dẫn kỹ thuật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện trong thời gian tới.