Chuyển từ ứng phó sang chủ động

Theo số liệu của Cục Phòng vệ thương mại, đến nay nước ta đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu, trong đó 37 biện pháp đang được duy trì. Về xuất khẩu, tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa của nước ta đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng qua đã phát sinh 27 vụ việc mới, tăng 4 vụ so với tổng số vụ việc của năm 2025.

Các biện pháp phòng vệ thương mại thời gian qua đã góp phần bảo vệ sản xuất trong nước với giá trị khoảng trên 600.000 tỷ đồng, tương đương gần 5% GDP, bảo vệ việc làm cho trên 300.000 lao động trực tiếp và hàng triệu lao động gián tiếp. Các khoản thuế phòng vệ thương mại đã thu nộp ngân sách hàng năm hơn 2.500 tỷ đồng.

Thực tế, các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng phổ biến nên yêu cầu đặt ra cả với cơ quan quản lý và doanh nghiệp là không chỉ chú trọng mở rộng thị trường mà còn phải theo dõi, nhận diện sớm các nguy cơ và chủ động ứng phó. Để có thể thực hiện được điều này, vấn đề trước tiên là cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp. Trong đó, vai trò kết nối của các hiệp hội để tập hợp, chia sẻ thông tin và kinh nghiệm thực tiễn cần được triển khai hiệu quả hơn nữa.

Về phía cơ quan chức năng, cụ thể là Bộ Công Thương cần tăng cường đào tạo chuyên sâu về phòng vệ thương mại theo từng ngành hàng, xây dựng bộ tài liệu mẫu về hồ sơ, chứng từ và dữ liệu kế toán để doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa chủ động chuẩn bị khi tham gia các vụ việc.

Với các doanh nghiệp vấn đề mấu chốt là phải khắc phục ba hạn chế lớn là bị động trong tiếp cận thông tin; hạn chế về quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và thiếu nguồn nhân lực chuyên trách về phòng vệ thương mại. Ngoài ra, doanh nghiệp cần chủ động hơn nữa trong việc nâng cao năng lực quản trị, sử dụng hiệu quả các công cụ phòng vệ thương mại cũng như đề xuất áp dụng các biện pháp phòng vệ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Trong bối cảnh hiện nay, việc sử dụng hiệu quả các biện pháp phòng vệ thương mại sẽ góp phần bảo vệ sản xuất trong nước, loại bỏ cạnh tranh không lành mạnh, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng, tạo dư địa để doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, từng bước xây dựng chuỗi cung ứng hóa chất có năng lực cạnh tranh cao hơn.

Muốn vậy, vấn đề mấu chốt là phải có đủ năng lực để cảnh báo sớm, theo dõi chặt chẽ biến động dòng thương mại, giá nhập khẩu, năng lực sản xuất và tình trạng dư thừa công suất tại các thị trường lớn. Tiếp đó là vấn đề dữ liệu. Phòng vệ thương mại chủ yếu dựa trên bằng chứng nên doanh nghiệp, hiệp hội cần từng bước chuẩn hóa và xây dựng hệ thống dữ liệu để có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường và sẵn sàng hành động khi cần thiết. Ngoài ra, khâu phối hợp và việc gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp cũng cần được quan tâm thỏa đáng.

Phòng vệ thương mại là hoạt động tất yếu trong quá trình hội nhập của doanh nghiệp. Đối tượng điều tra cũng không chỉ tập trung vào một vài ngành hàng truyền thống mà đã mở rộng tới hầu như tất cả ngành hàng. Các cuộc điều tra cũng không chỉ tập trung vào giá cả mà còn liên quan tới việc theo dõi chuỗi cung ứng, khả năng truy xuất nguồn gốc. Bởi vậy, không thể triển khai các biện pháp đơn lẻ mà phải gắn với chính sách phát triển tổng thể, thực hiện chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, qua đó hình thành bộ công cụ toàn diện để nâng cao năng lực sản xuất và gia tăng giá trị cho nền kinh tế.