Chuyện về những nghệ nhân làm tỏa sáng di sản văn hóa cha ông

Chắp cánh cho ví, giặm lung linh

Mỗi độ xuân về, giữa những sân khấu rộn ràng hay trong những chương trình truyền hình ngày Tết, những thanh âm ví, giặm lại ngân lên đầy xúc cảm. Trong những giai điệu thân thương ấy, hình ảnh Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Trọng Tuấn - người đàn ông với dáng vẻ thầy đồ xưa, áo dài khăn đóng, giọng hát ấm và trầm đã trở thành biểu tượng quen thuộc của người yêu dân ca Nghệ Tĩnh.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Trọng Tuấn (xã Tiên Điền).

Sinh năm 1968 tại xã Nghi Xuân, nghệ nhân Nguyễn Trọng Tuấn lớn lên trong nôi văn hóa ví, giặm. Vào quân ngũ năm 1985, niềm say mê dân ca theo ông ra thao trường, giúp chàng lính trẻ liên tiếp đạt giải tại các hội diễn của trung đoàn và Quân khu 4. Năm 1989, xuất ngũ về quê, ông tiếp tục gắn bó với phong trào văn nghệ quần chúng. Bước ngoặt lớn đến vào năm 1994 khi ông dự “Liên hoan hát dân ca và giao duyên toàn quốc” tại Hà Nội và giành giải cao. Từ đó, trong hàng chục kỳ hội diễn, liên hoan, ông đều để lại dấu ấn với những tấm huy chương vàng, bạc; giải nhất, giải nhì, khẳng định vị thế một giọng ca, tác giả soạn lời dân ca tiêu biểu của Hà Tĩnh.

CLB dân ca Nghi Xuân do Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Trọng Tuấn làm chủ nhiệm biểu diễn ghi hình cho một chương trình quảng bá di sản.

Không chỉ biểu diễn, ông còn sáng tác và soạn lời cho nhiều tác phẩm dân ca như: “Trang Kiều vọng mãi ngàn năm”, “Nơi hồn quê hội tụ”, “Chung lời hẹn ước”… đều đạt giải cao ở khu vực và quốc gia. Từ năm 2019 đến nay, ông xuất bản 4 tuyển tập dân ca ví, giặm với hơn 150 tác phẩm trải rộng nhiều chủ đề từ ca ngợi Đảng, Bác Hồ đến tuyên truyền NTM, phòng chống dịch bệnh... Những tuyển tập này được ông tặng cho các CLB, trường học trên địa bàn tỉnh, trở thành nguồn tư liệu quý cho các nghệ nhân và thế hệ trẻ. Gần 40 năm gắn bó với dân ca, điều khiến ông trân quý nhất không phải những tấm huy chương mà là việc ví, giặm ngày càng lan tỏa trong cộng đồng, được lớp trẻ hát lên bằng niềm tự hào quê hương.

Nghệ nhân Trọng Tuấn đã xuất bản 3 tuyển tập dân ca ví, giặm.

Mùa xuân này, ông đón tin vui được tỉnh đề xuất Bộ VH-TT&DL phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân. Trân trọng trước sự ghi nhận ấy, nghệ nhân Nguyễn Trọng Tuấn chia sẻ: “Danh hiệu này không chỉ là vinh dự mà còn là động lực để tôi tiếp tục dốc lòng truyền dạy, sáng tác và đưa ví, giặm vào đời sống mới. Tôi mong lớp trẻ hôm nay sẽ tiếp bước, để câu hát ông cha vang mãi trong hơi thở quê nhà”.

Miệt mài nâng nhịp ca trù

Trong tiếng đàn đáy ngân nga hòa cùng nhịp phách và tiếng hát ca nương khoan nhặt, mùa xuân trên quê hương Cổ Đạm như thêm lớp hương trầm nồng ấm. Giữa không gian trang nhã ấy, suốt mấy chục năm qua, có một nghệ nhân lặng lẽ giữ nhịp cho ca trù quê nhà, bằng tiếng đàn đầy nội lực và tinh tế. Đó là NNƯT Trần Văn Đài - Chủ nhiệm CLB Ca trù Cổ Đạm.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài (xã Cổ Đạm).

Sinh năm 1972, nghệ nhân Trần Văn Đài bén duyên với nghệ thuật truyền thống từ năm 1995. Hành trình đến với đàn đáy của anh được nhiều người kể lại như một câu chuyện đẹp: bắt đầu từ tình yêu với người vợ là NNƯT Dương Thị Xanh. Ngày ấy, chị Xanh miệt mài học hát ca trù theo chủ trương khôi phục di sản của ngành văn hóa. Nhưng, để ca trù sống lại, cần không chỉ ca nương, mà cả những bàn tay giữ nhịp. Thuận theo lời vợ, anh Đài tìm đến các nghệ nhân xin học đàn, rồi khăn gói ra Hà Nội “tầm sư học đạo”.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài và Nghệ nhân Ưu tú Dương Thị Xanh là cặp vợ chồng gắn bó với công việc gìn giữ di sản ca trù hơn 30 năm nay.

Từ chỗ bập bõm, anh trở thành một trong những kép đàn đáy giàu bản lĩnh nhất xứ Nghi Xuân. Dù trên sân khấu hay ở dưới chiếu hát, anh luôn giữ phong thái điềm tĩnh: ánh mắt an hòa, dáng vẻ chuẩn mực. Tiếng đàn chặt chẽ mà bay bổng khiến ca nương hát cùng luôn cảm thấy vững lòng. Trải qua 3 thập kỷ, nghệ nhân Trần Văn Đài đã có mặt ở nhiều liên hoan ca trù toàn quốc, xem đó là “trường học lớn” để mở rộng tri thức, học thêm kỹ thuật từ những kép đàn khắp mọi miền. “Mỗi chuyến đi đều cho tôi một ngón đàn mới” - anh nói.

Ca trù Cổ Đạm từ ngày hồi sinh đến nay đã trải qua nhiều thăng trầm. Vì cuộc sống mưu sinh, nhiều người đến rồi đi nhưng nghệ nhân Trần Văn Đài vẫn lặng lẽ, bền bỉ gìn giữ “lửa nghề” bằng sự thủy chung son sắt với đàn, với di sản cha ông.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài cùng các nghệ nhân chụp ảnh lưu niệm cùng các vị khách là các nhà nghiên cứu văn hóa, sau tiết mục biểu diễn tại đền thờ Nguyễn Công Trứ.

Hiện nay, ngoài việc tham gia biểu diễn phục vụ du khách đều đặn tại đền thờ Nguyễn Công Trứ (xã Nghi Xuân), NNƯT Trần Văn Đài còn duy trì các lớp học ca trù miễn phí tại địa phương; cùng các nghệ nhân tích cực thực hiện chương trình đưa di sản vào trường học, tìm kiếm, bồi dưỡng những mầm non nghệ thuật mới. Anh trải lòng: “Với tôi, ca trù đã trở thành lẽ sống. Tôi tin, khi mình dành hết tâm huyết phụng sự thì tiếng đàn đáy vẫn còn ngân lên những khúc cầm phổ nâng di sản quê hương tỏa sáng”.

Trọn vẹn tình yêu với câu hát quê hương

Trong tiếng trống hội rộn ràng của mùa xuân, điệu ví, câu hò của các thành viên CLB Dân ca Thành Sen lại thêm lưu luyến du khách gần xa. Không chỉ là thành viên, có nghệ nhân còn kiêm cả vai trò giữ nhịp cho tiếng hát ấy càng lan tỏa, đó là Nghệ nhân Dân gian Võ Thị Kiều Thanh - Chủ nhiệm CLB.

Nghệ nhân Võ Thị Kiều Thanh (phường Thành Sen).

Sinh năm 1957 tại xã Hương Khê (hiện sống tại phường Thành Sen), từ thuở nhỏ, nghệ nhân Kiều Thanh đã theo ông bà đi hát ví, hát giặm khắp các xóm làng. Những câu hát ru mộc mạc, tiếng giặm kể day dứt như thấm vào máu thịt, nuôi dưỡng trong bà niềm say mê câu hát ông cha. Khi lớn lên, bà lặn lội về các không gian diễn xướng cổ: Tiên Điền, Trường Lưu, Yên Hồ, Cẩm Nhượng…, miệt mài tìm lại từng câu ví phường vải, phường nón, phường đan, từng tiếng giặm ru, giặm kể đang dần phai trong ký ức dân gian. Tư liệu nào sưu tầm được, bà đều giữ nguyên bản, thu âm, ghi chép để nghiên cứu và truyền dạy.

Không học qua trường lớp chuyên nghiệp, nhưng với năng khiếu bẩm sinh và tinh thần học hỏi, nghệ nhân Kiều Thanh đã chinh phục trọn vẹn kho làn điệu cổ, từ “Mẫu tử tình thâm”, “Cõng chồng xem hội” đến các lối giặm cửa quyền, xẩm, giặm ru, giặm kể. Hàng trăm chương trình dân ca bà biên soạn, dàn dựng đã trở thành điểm tựa để nhiều CLB tỏa sáng trong hội thi, hội diễn toàn tỉnh và toàn quốc.

Dưới sự dẫn dắt của nghệ nhân Kiều Thanh, CLB dân ca Thành Sen ngày càng phát triển, tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa của tỉnh và các địa phương.

Đặc biệt, với vai trò Chủ nhiệm CLB Dân ca Thành Sen, nghệ nhân Kiều Thanh đã kết nối các nghệ nhân nhiều thế hệ, tạo một sân chơi xã hội hóa mẫu mực, nơi mỗi chương trình đều chỉn chu, khơi dậy niềm tự hào văn hóa quê hương. Bà còn tích cực truyền dạy di sản cho hơn 100 học viên là những người trẻ yêu dân ca ví, giặm trên địa bàn.

Điều đáng quý nhất ở nghệ nhân Kiều Thanh không chỉ là giọng hát hay, trí nhớ bền bỉ, sự chỉn chu trong tổ chức những chuyến đi biểu diễn từ Thái Lan, Hàn Quốc đến các tỉnh, thành trong nước, mà là tình yêu son sắt dành cho di sản quê hương. Hơn 35 năm gìn giữ di sản, nghệ nhân Kiều Thanh vẫn không ngừng nỗ lực. “Tình yêu trọn vẹn là khi mình dành hết tâm huyết cho điều mình yêu. Với dân ca ví, giặm, tôi muốn mang tiếng hát của ông cha lan tỏa hơn nữa, nhất là giới thiệu với bạn bè quốc tế” - bà chia sẻ.

Giữ hồn cho lễ hội cầu ngư làng biển

Năm 2021, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn được Bộ VH-TT&DL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Thành quả ấy không chỉ đến từ nỗ lực bền bỉ của cư dân vùng biển Thiên Cầm, mà còn từ những con người đã dành cả đời để neo giữ hồn cốt lễ hội. Trong đó, nghệ nhân Hoàng Ngọc Chung được xem như “người giữ linh hồn” của hò chèo cạn và lễ hội cầu ngư quê hương.

Nghệ nhân Hoàng Ngọc Chung (xã Thiên Cầm).

Sinh năm 1957 trong gia đình ngư dân giàu truyền thống văn nghệ, ông Chung từ nhỏ đã theo cha tới lễ hội, say mê từng nhịp trống chầu, từng động tác chèo cạn. Tình yêu với lễ hội cầu ngư và hò chèo cạn cứ thế lớn lên cùng ông, trở thành một phần máu thịt.

Năm 1976, khi lên đường nhập ngũ vào lực lượng Hải quân vùng 2 rồi vùng 5, dù xa quê, ông vẫn không rời mạch nguồn văn hóa biển. Những ngày đóng quân tại Phú Quốc, ông lặn lội đến các làng chài tìm hiểu, học thêm hò bả trạo để hiểu sâu hơn đời sống và diễn xướng của ngư dân. Những trải nghiệm ấy trở thành chất liệu quý giá trong hành trình gìn giữ di sản sau này.

Lễ hội cầu Ngư Cẩm Nhượng (xã Thiên Cầm). Ảnh: Tư liệu.

Trở về quê hương, ông tiếp tục nối nghiệp cha, vừa mưu sinh trên biển vừa âm thầm cống hiến cho đội hò chèo cạn Cẩm Nhượng. Ông tìm đến các bậc cao niên như cụ Hoàng Hoạch, cụ Nguyễn Trọng Từ, NNƯT Trương Văn Hứa…, học lại từng làn điệu xướng, hát mừng, hát khoan, hò hụi, hò đưa thuyền; từng động tác khoan nhặt, lối làm hề, quy tắc di chuyển của “trai bạn”… Tất cả được ông ghi chép, hệ thống hóa, rồi từng bước phục dựng và truyền dạy cho lớp trẻ.

Từ năm 2009 đến nay, ông Chung góp phần khôi phục hầu như toàn bộ làn điệu cổ, đưa hò chèo cạn trở thành linh hồn không thể thiếu trong mỗi mùa lễ hội. Không chỉ là chủ lễ, người xướng hát trong lễ cầu ngư Nhượng Bạn, ông còn đưa di sản đến nhiều sân khấu lớn: các liên hoan dân ca ví, giặm; chương trình của VTV; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và nhiều lễ hội văn hóa vùng miền.

Nghệ nhân Hoàng Đức Chung trong vai chú hề lĩnh xướng hò chèo cạn tại Lễ hội cầu Ngư Cẩm Nhượng.

Với nỗ lực bền bỉ, ông đã nhận nhiều bằng khen, giấy khen; được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian và đang được đề nghị xét tặng danh hiệu NNƯT.

Những ngày xuân Bính Ngọ tràn về trên làng biển Thiên Cầm, nghệ nhân Hoàng Ngọc Chung lại cùng đội hò chèo cạn ôn luyện chuẩn bị cho lễ hội mới. Ông chia sẻ: “Còn sức là tôi còn hát, còn giữ lễ hội cầu ngư để truyền thống ông cha luôn hiện hữu trong đời sống hôm nay”.

Thiên Vỹ