Cơ chế đặc thù xử lý vi phạm kinh tế: Không phải mọi sai phạm đều được miễn trách nhiệm

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân.

Phân biệt vi phạm vì lợi ích chung với hành vi vụ lợi

Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết 37/2026/QH16 là xác định rõ phạm vi và nguyên tắc áp dụng cơ chế đặc thù đối với hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng vì lợi ích chung.

Theo Nghị quyết, việc xem xét, xử lý phải bảo đảm khách quan, toàn diện, xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục hậu quả và hiệu quả về chính trị, kinh tế - xã hội.

Đáng chú ý, Nghị quyết giải thích cụ thể một số khái niệm có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định điều kiện áp dụng chính sách đặc thù.

Trong đó, “không tham nhũng” được xác định trên cơ sở người thực hiện hành vi không có hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng và phải được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác kết luận bằng văn bản. “Vì lợi ích chung” là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương, vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi.

Nghị quyết xác định hậu quả thiệt hại do các hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh gây ra là hậu quả vật chất.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa trong bối cảnh hoạt động kinh doanh, quản lý kinh tế và đổi mới sáng tạo ngày càng xuất hiện những quyết định mới, chưa có tiền lệ hoặc được thực hiện trong điều kiện pháp luật chưa theo kịp thực tiễn.

Có thể áp dụng nhiều cơ chế đặc thù

Nghị quyết 37 quy định một số cơ chế đặc thù về trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.

Đối với lĩnh vực ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Nghị quyết quy định trường hợp người thực hiện gây thiệt hại do gặp rủi ro nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự. Nghị quyết cũng quy định cơ chế này đối với một số trường hợp chưa có pháp luật điều chỉnh hoặc pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo nhưng đáp ứng đầy đủ các điều kiện cụ thể.

Nghị quyết cũng quy định cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nhất định; đồng thời quy định về không khởi tố vụ án, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra, vụ án và một số thủ tục tố tụng khác khi đủ căn cứ áp dụng.

Như vậy, chính sách mới không chỉ tác động ở thời điểm xác định trách nhiệm cuối cùng mà còn có thể liên quan đến từng giai đoạn của quá trình tố tụng.

Tuy nhiên, việc áp dụng không mang tính tự động. Từng trường hợp phải được xem xét trên cơ sở điều kiện, nguyên tắc và căn cứ cụ thể mà Nghị quyết quy định.

Tạo không gian cho đổi mới nhưng không hợp thức hóa sai phạm

Đối với khu vực kinh tế tư nhân, ý nghĩa đáng chú ý của Nghị quyết là góp phần phân biệt rõ hơn giữa hành vi có động cơ tham nhũng, vụ lợi với những quyết định được thực hiện vì lợi ích chung nhưng phát sinh vi phạm hoặc thiệt hại trong quá trình triển khai.

Đặc biệt trong các hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới, rủi ro thất bại là yếu tố khó loại bỏ hoàn toàn. Nếu mọi thiệt hại đều được nhìn nhận như nhau mà không xem xét động cơ, bối cảnh và mức độ tuân thủ, tâm lý e ngại trách nhiệm có thể hạn chế việc thử nghiệm những mô hình mới.

Ngược lại, cơ chế đặc thù cũng không thể được hiểu là “vùng an toàn” cho doanh nghiệp hay cá nhân hợp thức hóa hành vi vi phạm.

Điều quan trọng là phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện tương ứng với từng cơ chế mà Nghị quyết quy định, trong đó có yêu cầu về mục đích vì lợi ích chung và không tham nhũng. Hồ sơ về quá trình ra quyết định, căn cứ chuyên môn, đánh giá rủi ro, ý kiến tập thể và các biện pháp hạn chế thiệt hại vì vậy có thể trở thành dữ liệu quan trọng khi cơ quan có thẩm quyền xem xét bản chất của một quyết định.

Nghị quyết 37/2026/QH16 vì thế mở thêm cơ chế pháp lý để bảo vệ những quyết định dám đổi mới vì lợi ích chung, nhưng ranh giới giữa rủi ro được pháp luật xem xét và hành vi phải chịu trách nhiệm vẫn phụ thuộc vào bản chất, động cơ và điều kiện cụ thể của từng vụ việc.

Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 3 năm.