Cơ chế tài chính cần hấp dẫn để hình thành hạ tầng dữ liệu văn hóa số

Chuyển đổi số không chỉ góp phần bảo tồn di sản hiệu quả hơn mà còn mở ra cơ hội kết nối di sản với giáo dục, du lịch văn hóa, truyền thông sáng tạo và kinh tế tri thức

Phát huy giá trị theo những phương thức mới

GS.TS. Lê Hồng Lý - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam khẳng định, kho tàng di sản văn hóa Việt Nam không chỉ là tài sản tinh thần giúp gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Trong đó, khoa học kỹ thuật và công nghệ luôn là bước đột phá quan trọng không chỉ đối với phát triển kinh tế - xã hội mà còn góp phần thúc đẩy tiến bộ văn hóa.

Cùng chung nhận định này, PGS.TS. Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh khẳng định, di sản văn hóa đang đứng trước nhiều cơ hội để được bảo vệ, lan tỏa và phát huy giá trị theo những phương thức mới. Từ Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030 đều khẳng định vai trò của công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức số trong việc nâng cao sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

Hiện nay, nhiều bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ, khu di tích và thiết chế văn hóa đã từng bước ứng dụng công nghệ số vào số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển bảo tàng số, triển lãm trực tuyến, trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo và các nền tảng tương tác số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

“Chuyển đổi số không chỉ góp phần bảo tồn di sản hiệu quả hơn mà còn mở ra cơ hội kết nối di sản với giáo dục, du lịch văn hóa, truyền thông sáng tạo và kinh tế tri thức”, PGS.TS. Lâm Nhân khẳng định.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản hiện vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu như hoàn thiện chính sách và hành lang pháp lý; chuẩn hóa dữ liệu; bảo đảm tính liên thông và chia sẻ tài nguyên số; đào tạo nguồn nhân lực; cân bằng giữa bảo tồn và khai thác; cũng như giữ gìn tính nhân văn và bản sắc văn hóa trong môi trường số.

Hình thành hạ tầng dữ liệu văn hóa số thống nhất

Đặc biệt, bà Vũ Thị Thu Hương (Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh) đưa ra vấn đề, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không đơn thuần là quá trình ứng dụng công nghệ mà thực chất là “sự tái cấu trúc quyền lực dựa trên dữ liệu”. Khi di sản được chuyển hóa thành dữ liệu số, quyền tiếp cận, kiểm soát, diễn giải và khai thác giá trị di sản cũng thay đổi theo.

Theo bà Vũ Thị Thu Hương, càng số hóa mạnh thì khả năng tiếp cận di sản càng mở rộng, nhưng đồng thời khả năng kiểm soát ý nghĩa và giá trị nguyên bản của di sản lại suy giảm. Hiện đang tồn tại một “vòng lặp ba tầng” trong quản trị dữ liệu di sản, gồm dữ liệu thiếu kiểm soát, quản lý rời rạc và thiếu cơ chế điều phối tổng thể. Nếu thiếu cơ chế quản trị hiệu quả, dữ liệu di sản có thể bị phân mảnh, thương mại hóa hoặc bị diễn giải lệch khỏi giá trị văn hóa gốc. Do đó, cần xây dựng mô hình quản trị dữ liệu di sản đa tầng, trong đó nhà nước cần đóng vai trò “kiến trúc sư thể chế” để điều phối, kết nối và kiểm soát quyền lực dữ liệu trong lĩnh vực di sản văn hóa.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng nhận định, điểm nghẽn lớn nhất của chuyển đổi số văn hóa không còn nằm chủ yếu ở thiếu thiết bị hoặc hạ tầng kỹ thuật, mà nằm ở dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa, thiếu metadata, thiếu mã định danh thống nhất, thiếu khả năng liên thông, thiếu truy xuất nguồn gốc dữ liệu, thiếu khả năng sử dụng lại và chưa hình thành được hệ sinh thái dữ liệu dùng chung phục vụ quản lý nhà nước, bảo tồn, sáng tạo số, công nghiệp văn hóa và trí tuệ nhân tạo.

Để giải quyết vấn đề này, Bộ Văn hóa, Thê thao và Du lịch đang dự thảo Nghị định quy định về hạ tầng văn hóa số nhằm hình thành hạ tầng dữ liệu văn hóa số thống nhất, có khả năng liên thông, tái sử dụng và khai thác dùng chung trên phạm vi toàn quốc. Mục tiêu cốt lõi của dự thảo Nghị định là thiết lập khung quản trị đối với hạ tầng dữ liệu văn hóa số và hệ sinh thái văn hóa số hình thành trên hạ tầng dữ liệu đó; bảo đảm dữ liệu văn hóa số được tạo lập, chuẩn hóa, quản trị, chia sẻ, khai thác và bảo vệ phù hợp với đặc thù văn hóa; đồng thời tạo điều kiện để dữ liệu văn hóa số trở thành nền tảng cho sáng tạo số, công nghiệp văn hóa, trí tuệ nhân tạo và phát triển không gian văn hóa số.

Song một chuyên gia cũng nhận thấy, một khó khăn khác nằm ở cơ chế tài chính. Quá trình số hóa di sản, xây dựng bản sao số, phát triển nền tảng dữ liệu, sản xuất nội dung chất lượng cao, bảo vệ bản quyền hay đào tạo nguồn nhân lực đều đòi hỏi nguồn lực lớn và đầu tư dài hạn. Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước sẽ khó tạo ra bước đột phá.

Vì vậy, cần mở rộng các mô hình hợp tác công - tư, đặt hàng doanh nghiệp, xã hội hóa có chọn lọc, đồng thời tận dụng các quỹ đổi mới sáng tạo, quỹ khoa học - công nghệ và nguồn lực quốc tế. Tuy nhiên, việc xã hội hóa trong lĩnh vực di sản phải được thực hiện minh bạch, có tiêu chuẩn và cơ chế giám sát rõ ràng để không đánh đổi giá trị cốt lõi của di sản lấy lợi ích ngắn hạn.

Bên cạnh đó, năng lực điều phối liên ngành cũng là một thách thức quan trọng. Di sản văn hóa số nằm ở giao điểm của nhiều lĩnh vực như văn hóa, khoa học - công nghệ, thông tin - truyền thông, du lịch, giáo dục, tài chính và quy hoạch đô thị.

Nếu mỗi ngành triển khai theo cách riêng, thiếu kiến trúc tổng thể, thiếu chuẩn dữ liệu và thiếu cơ chế phối hợp, sẽ rất dễ dẫn đến tình trạng phân tán nguồn lực, trùng lặp đầu tư và không hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Vì vậy, cần một cơ chế điều phối đủ mạnh về phát triển công nghiệp văn hóa và di sản số, có khả năng kết nối các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng, vị chuyên gia này nhấn mạnh.