Cơ chế vượt trội mở cơ hội thu hút nhân tài khoa học công nghệ

Cơ chế đãi ngộ tạo sức hút đối với nhân tài

Nguồn nhân lực chất lượng cao luôn được xem là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng đổi mới sáng tạo của mỗi quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc xây dựng cơ chế đủ mạnh để thu hút, trọng dụng và giữ chân đội ngũ nhà khoa học càng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Theo bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Khoa học và Công nghệ), thời gian qua Bộ đã rà soát toàn diện các cơ chế, chính sách liên quan đến thu hút, trọng dụng nhân tài và nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đồng thời báo cáo Ban Chỉ đạo Trung ương để tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách.

Nghiên cứu ứng dụng khoa học công nghệ. Ảnh: TTXVN

Kết quả rà soát cho thấy hiện có 10 luật, 12 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh các chính sách thu hút, sử dụng và phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ. Đáng chú ý, phần lớn các văn bản quan trọng đều được ban hành trong năm 2025 trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và rà soát những bất cập trong thực tiễn, qua đó từng bước tháo gỡ các điểm nghẽn về phát triển nhân lực khoa học, công nghệ.

Nổi bật là Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Nghị định số 179 về chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong các cơ quan, tổ chức của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội; Nghị định số 263 hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo với nhiều quy định cụ thể dành cho nhân tài khoa học, nhà khoa học trẻ tài năng và kỹ sư trẻ tài năng; cùng Nghị định số 249 quy định cơ chế, chính sách thu hút chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài.

Một trong những điểm mới nổi bật của hệ thống chính sách là cơ chế tiền lương và đãi ngộ được thiết kế theo hướng linh hoạt, cạnh tranh hơn nhằm tạo sức hút đối với đội ngũ nhân lực chất lượng cao.

Theo quy định mới, đối với các nhà khoa học thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, cơ quan chủ trì có thể ký hợp đồng với mức lương không áp dụng trần. Đây được xem là bước thay đổi quan trọng so với cơ chế trước đây, góp phần giúp các tổ chức nghiên cứu chủ động hơn trong việc thu hút các chuyên gia đầu ngành.

Đối với các nhà khoa học trẻ tài năng và sinh viên xuất sắc được tuyển dụng vào làm công chức, viên chức trong cơ quan nhà nước, mức phụ cấp tăng thêm có thể lên tới 150%. Trong khi đó, các chuyên gia và nhà khoa học trình độ cao có thể được hưởng mức phụ cấp tăng thêm tối đa 300% theo quy định.

Không chỉ dừng ở chính sách tiền lương, cơ chế thưởng cũng được thiết kế theo hướng tạo động lực mạnh mẽ hơn cho đội ngũ nghiên cứu. Tùy từng đối tượng và kết quả công việc, nhân tài khoa học, chuyên gia đầu ngành hoặc tổng công trình sư có thể được hưởng mức thưởng tương ứng nhiều lần mức lương theo hợp đồng.

Theo bà Vũ Thị Là, đây là những cơ chế đãi ngộ vượt trội, chưa từng được áp dụng trước đây, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc xây dựng môi trường đủ sức cạnh tranh để thu hút và giữ chân đội ngũ nhà khoa học chất lượng cao.

Bên cạnh các chính sách về thu nhập, hệ thống chính sách mới còn mở rộng quyền tự chủ học thuật của nhà khoa học. Theo đó, các nhà khoa học được chủ động triển khai nhiệm vụ nghiên cứu; được tạo điều kiện sử dụng phòng thí nghiệm và cơ sở nghiên cứu do Nhà nước đầu tư; tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh; đồng thời được cử tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng trong và ngoài nước nhằm nâng cao năng lực chuyên môn.

Một điểm mới đáng chú ý là nhà khoa học tham gia các chương trình đào tạo dài hạn ở nước ngoài vẫn được hưởng nguyên mức lương hiện hưởng, thay vì chỉ được hưởng một phần như trước đây. Cùng với đó là nhiều chính sách hỗ trợ khác về nhà ở, chăm sóc sức khỏe và nghỉ dưỡng dành cho bản thân nhà khoa học cũng như gia đình.

Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, hệ thống chính sách hiện hành cơ bản đã tạo được hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, đủ sức hấp dẫn để thu hút và giữ chân đội ngũ nhà khoa học trẻ, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ tài năng.

Đưa chính sách vào cuộc sống

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý được đánh giá là bước tiến quan trọng, song để các cơ chế mới thực sự phát huy hiệu quả, khâu tổ chức thực hiện sẽ đóng vai trò quyết định.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, hiện nay hệ thống chính sách về thu hút và trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ đã tương đối đầy đủ với nhiều luật, nghị định và văn bản hướng dẫn. Vấn đề đặt ra không còn là thiếu cơ chế mà là làm thế nào để các chính sách được triển khai đồng bộ, hiệu quả trong thực tiễn.

Thực tế cho thấy, nhiều quy định mới chỉ được ban hành trong thời gian gần đây nên cần thêm thời gian để phát huy tác động. Đặc biệt, đây không phải là nhóm chính sách chỉ thuộc phạm vi quản lý của Bộ Khoa học và Công nghệ mà còn liên quan đến nhiều lĩnh vực như tài chính, giáo dục và đào tạo, nội vụ, cũng như sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, các viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp.

Điều đó đồng nghĩa với việc hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào nội dung quy định mà còn phụ thuộc vào mức độ chủ động của các cơ quan, đơn vị trong quá trình triển khai. Chẳng hạn, quy định đã cho phép áp dụng cơ chế tiền lương vượt trội để thu hút nhân tài, nhưng việc các tổ chức nghiên cứu, trường đại học hay đơn vị sự nghiệp có mạnh dạn áp dụng các cơ chế mới hay không sẽ quyết định khả năng thu hút và giữ chân đội ngũ nhà khoa học.

Theo lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, trong quá trình triển khai, nếu phát sinh khó khăn, vướng mắc, Bộ sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan hướng dẫn thực hiện, đồng thời tiếp tục rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung những quy định chưa phù hợp để các chính sách thực sự đi vào cuộc sống.

Song song với việc triển khai các cơ chế mới, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đang xây dựng chương trình riêng dành cho nghiên cứu sinh, sinh viên tài năng và các nhà khoa học trẻ. Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, chương trình dự kiến được ban hành vào tháng 9/2026, hướng tới tạo điều kiện để lực lượng nghiên cứu trẻ tiếp cận nguồn lực nghiên cứu, phát huy năng lực chuyên môn và từng bước khẳng định vị thế trong cộng đồng khoa học, công nghệ.

Đây được kỳ vọng sẽ là bước tiếp nối quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao, góp phần hình thành đội ngũ chuyên gia có đủ năng lực giải quyết những bài toán lớn của đất nước trong giai đoạn phát triển mới.