Có gì ở triển lãm cuối cùng của 'nữ hoàng chấm bi'?

Chỉ hơn 2 tuần trước ngày khai mạc triển lãm hồi cố Yayoi Kusama tại Bảo tàng Stedelijk ở Amsterdam (Hà Lan), nữ nghệ sĩ Nhật Bản qua đời ở tuổi 97. Diễn ra 11/9/2026-17/1/2027, sự kiện trở thành dịp tưởng niệm và nhìn lại hơn 7 thập kỷ sáng tác của bà, với những tác phẩm chưa từng được trưng bày tại châu Âu cùng các sắp đặt được thực hiện riêng cho lần tổ chức này. Đây là điểm dừng cuối sau khi lần lượt được giới thiệu tại Fondation Beyeler gần Basel (Thụy Sĩ) và Bảo tàng Ludwig ở Cologne (Đức). Triển lãm cũng mang đến cơ hội cuối để công chúng chiêm ngưỡng một cuộc hồi cố mà Kusama đã trực tiếp tham gia thực hiện khi còn sống. Ảnh: Wall Street Journal.

Những không gian gương phản chiếu, quả bí ngô vàng hay họa tiết chấm bi làm nên biệt danh “nữ hoàng chấm bi” vẫn là những điểm thu hút công chúng tại sự kiện. Tuy nhiên, đáng chú ý hơn, cuộc hồi cố mở ra cái nhìn rộng hơn về hành trình nghệ thuật tiên phong của Kusama, vượt xa những tác phẩm quen thuộc thường xuất hiện trên mạng xã hội và được du khách tìm đến để chụp ảnh. Ảnh: The New York Times.

Kusama sinh năm 1929 tại Matsumoto, vùng núi ở miền trung Nhật Bản. Gia đình khá giả của bà sở hữu một vườn ươm cây, nơi từ nhỏ Kusama đã quan sát thế giới tự nhiên với những loài cây, loài hoa liên tục nở rồi tàn qua những vòng đời bất tận. Bà bắt đầu vẽ từ khi còn nhỏ, với những tác phẩm sớm nhất trong triển lãm được thực hiện khi bà mới 5 tuổi. Việc đưa các sáng tác thời thơ ấu vào một cuộc hồi cố đôi khi có thể tạo cảm giác như đang tìm kiếm những dấu mốc để lý giải quá trình hình thành một nghệ sĩ. Với Kusama, dấu ấn riêng trong tư duy nghệ thuật và đời sống tâm lý đã hiện rõ ngay từ những tác phẩm đầu tiên. Ảnh: Yusuke Miyazaki.

Từ nhỏ, Kusama đã trải qua những ảo giác về thị giác và thính giác. Sau này, bà kể từng thấy một quả bí ngô như sống dậy và lên tiếng khi đi qua cánh đồng cùng ông. Động vật và hoa cũng xuất hiện trong những trải nghiệm tương tự. Các hình dạng hữu cơ, mạng lưới và chấm tròn trong ảo giác liên tục sinh sôi, bao phủ không gian, thế giới và cơ thể bà. Vẽ lại chúng trên giấy giúp Kusama khám phá và kiểm soát những trải nghiệm này. Năm 19 tuổi, Kusama thuyết phục cha mẹ cho bà theo học một trường nghệ thuật ở Kyoto để nghiên cứu hội họa Nihonga truyền thống. Bà sớm hình thành ngôn ngữ riêng bằng cách kết hợp các mô-típ hữu cơ với hoa văn và tổ chức những triển lãm được công chúng đón nhận. Ảnh: The New York Times.

Những tác phẩm Kusama thực hiện trước khi chuyển đến New York (Mỹ) năm 1957 mang vẻ mong manh, bất ngờ và đôi khi ám ảnh, gợi liên tưởng đến hậu quả của các vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki. Phần lớn hiện rất hiếm vì trước khi sang Mỹ, bà đã hủy nhiều tác phẩm với mong muốn bắt đầu lại. Những lá thư trao đổi với Georgia O’Keeffe, người góp phần thúc đẩy quyết định đến New York của Kusama, hiện được trưng bày trong tủ kính. Ảnh: The New York Times.

Ở New York, Kusama nhanh chóng tạo dấu ấn với sức sáng tác dồi dào và bắt đầu loạt infinity net paintings, gồm những bức tranh phủ kín bằng các mạng lưới vẽ tỉ mỉ, thường chỉ sử dụng một màu. Bà tiếp tục phát triển loạt tác phẩm này cho đến gần đây. Tại Stedelijk, một nhóm tranh thuộc loạt này được treo thành hàng với các gam trắng, xám và đỏ. Những đường nét dày đặc khiến mắt người xem liên tục chuyển động giữa các chi tiết, tạo cảm giác bề mặt tranh kéo dài vô tận. Ảnh: The New York Times.

Ý niệm về sự tích tụ tiếp tục được Kusama thể hiện trong các tác phẩm điêu khắc, đôi khi kết hợp với trình diễn. Chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Pop, Assemblage, Siêu thực, nghệ thuật cơ thể và thời trang, những tác phẩm này góp phần định hình ngôn ngữ nghệ thuật riêng của bà. Ảnh: The New York Times.

Loạt tác phẩm accumulation (sự tích tụ) được trưng bày trong một không gian rộng, với đồ vật, quần áo, nội thất, ma-nơ-canh và cả thuyền chèo phủ đầy những phần nhô ra bằng vải, sơn bạc, vàng hoặc trắng phấn. Một chiếc ghế như phình lên bởi những khối nổi trên bề mặt, giày cao gót mọc những phần nhô ra như ngón chân. A Snake (Con rắn) (1974) vươn cao với những tua kỳ lạ, còn Phallic Girl (1967) được phủ kín bởi những phần nhô ra, thể hiện rõ cách Kusama biến những vật thể quen thuộc thành thế giới nghệ thuật kỳ dị và ám ảnh của riêng mình. Ảnh: The New York Times.