Còn đây bóng hình của Bác

Vợ chồng ông Hoàng Sinh Thắng lau dọn tấm bia Di tích lịch sử Bản Cài.

Bản Cài in dấu chân Người

Tìm về di tích Bản Cài ở thôn Phương Viên, xã Chợ Đồn, chúng tôi gặp vợ chồng ông Hoàng Sinh Thắng, những người đã nhiều năm trông coi nơi này. Ông bà vừa quét lại khoảng sân, vừa cẩn thận lau tấm bia di tích. Tấm bia được ốp đá, đặt ở vị trí cao ráo, phía trên con đường dẫn vào bản, dòng chữ “Di tích lịch sử Bản Cài” nổi bật giữa màu xanh của cây cối.

Chỉ xuống mặt đường phía dưới, ông Thắng kể: Cách đây mấy năm, tấm bia được đặt ở ngay mặt đường phía dưới nên rất hẹp, mọi người đến tham quan cũng không được thuận tiện nên gia đình chúng tôi hiến đất vườn để dựng bia lên phía trên này. Bây giờ các đoàn đến tìm hiểu về di tích đã dễ hơn, hàng năm đều có học sinh đeo khăn quàng đỏ đến, chúng tôi vui lắm.

Lịch sử còn ghi: chiều 15/5/1945, Bác Hồ từ xã Bằng Phúc sang Phương Viên. Ban Việt Minh xã bố trí Người nghỉ tại nhà ông Hoàng Văn Cao ở Bản Cài, thuộc thôn Nà Làng, xã Phương Viên (nay là thôn Phương Viên). Sau bữa cơm, Bác đề nghị địa phương tổ chức một cuộc gặp với đại diện Việt Minh và các cụ cao tuổi để nói chuyện về tình hình chính trị thế giới, tình hình cách mạng trong nước, nhiệm vụ đánh Tây, đuổi Nhật, tiến tới giành chính quyền. Tối hôm ấy, khi địa phương đề nghị đi đánh phát xít Nhật vì quân Nhật đã xuất hiện ở Bản Pè, Bác không đồng ý cho đi ngay. Người căn dặn mọi người tổ chức canh gác, nơi nào có điều kiện thì đánh du kích, quấy rối địch. Quân Nhật còn ở xa nhưng phải hết sức cảnh giác, bởi địch có thể hành quân trong đêm.

Hơn 80 năm trôi qua, Bản Cài hôm nay đã có nhiều đổi thay, nhưng tấm bia được người dân gìn giữ, những câu chuyện về một đêm Bác dừng lại nơi đây vẫn được nhắc nhớ. Với ông Thắng, việc trông coi di tích không phải điều gì lớn lao, chỉ cần có người đến tìm hiểu, có học sinh về đây nghe kể chuyện, ông đã thấy vui.

Phương Viên nhớ lời Bác dặn

Cách thôn Phương Viên không xa là thôn Bằng Viễn (xã Chợ Đồn), nơi Bác từng dừng chân trên hành trình về Tân Trào. Tại đây, chúng tôi gặp cụ ông Hà Văn Tồn, năm nay đã hơn 90 tuổi, bước đi có phần chậm hơn nhưng vẫn còn minh mẫn. Nhắc về sự kiện lịch sử năm xưa, cụ Tồn vẫn nhớ và kể lại rành rọt: Sau khi nghỉ tại Bản Cài, sáng 16/5/1945, Bác cùng đoàn đi đến Pác Cài, nơi hai con suối gặp nhau, cách châu lỵ Chợ Đồn khoảng 1km. Tại đây, nghe tiếng súng nổ phía châu lỵ, mọi người lập tức phân tán theo quy định. Trước tình hình trên, Ban Việt Minh, Ban Chỉ huy tự vệ xã dẫn đoàn công tác và Bác đến Khuổi Đải. Ban Việt Minh bố trí để Bác nghỉ tại nhà ông Lăng Văn Quân, ở Khuổi Đải, xã Bằng Viễn (nay là thôn Bằng Viễn). Tại đây, Người yêu cầu Việt Minh và các tổ chức của xã hãy đoàn kết chặt chẽ, giữ gìn bí mật, không đi phu cho Nhật, không nộp thóc cho Nhật... củng cố phong trào cách mạng.

Một góc xã Chợ Đồn hôm nay.

Ngừng trong giây lát để ký ức trôi cùng thời gian, ông Tồn kể lại chuyện cha mình là ông Hà Văn Tường (đã mất) được giao nhiệm vụ đưa công văn mật cho Bác vào ngày 16/5/1945: Sau cuộc nói chuyện ở nhà ông Lăng Văn Quân, Bác đề nghị xã lựa chọn hai đội viên tự vệ để Người giao nhiệm vụ mang công văn mật tới trạm tiếp đón tiếp theo ở Bản Duồng, xã Ngọc Phái (nay thuộc xã Chợ Đồn). Hai đội viên được lựa chọn là ông La Đình Sôi và ông Hà Văn Tường. Ông Nông Văn Lạc, người đi cùng Bác thảo công văn trên một mảnh giấy nhỏ để Bác xem và ký. Công văn được cuộn lại nhỏ như điếu thuốc lá rồi giao hai đội viên mang đến trạm tiếp đón ở Bản Duồng. Trước khi lên đường, ông Lạc căn dặn phải hết sức giữ bí mật, nếu gặp địch, bằng mọi cách không để công văn rơi vào tay chúng.

Hoàn thành nhiệm vụ, hai đội viên quay lại theo đường cũ và gặp đoàn của Bác đang nghỉ bên một thửa ruộng mạ. Sau khi nghe báo cáo, Bác khen ngợi, bắt tay cảm ơn và căn dặn hai người tiếp tục cùng nhân dân hoàn thành những nhiệm vụ trước mắt. Sau lần mang thư và nhớ lời dặn của Bác ngày đó, cha ông càng tích cực tham gia phong trào cách mạng ở địa phương, được kết nạp vào Đảng năm 1948, từng giữ chức vụ Bí thư Chi bộ xã Phương Viên, Phó Chủ tịch MTTQ xã cho đến khi về hưu (năm 1979).

Dứt mạch chuyện, ông Tồn đưa chúng tôi đến bia Di tích nền nhà ông Quân. Đứng trước tấm bia Di tích, ông Tồn xúc động: Sinh thời, bố tôi thường kể về sự kiện này với niềm vinh dự. Cụ luôn dạy bảo, căn dặn con cháu càng tự hào về truyền thống gia đình, càng phải ra sức học tập, lao động và làm theo tấm gương Bác Hồ kính yêu. Ngày xưa nhà tôi nghèo lắm, không phải vì lười mà cha tôi, người trụ cột trong nhà mà cứ bị bắt đi phu. Chính vì vậy tôi biết ơn Bác Hồ nhiều lắm. Cuộc sống bây giờ khác, cái gì cũng tốt lên rồi.

Những lời chia sẻ của ông Tồn khiến chúng tôi háo hức tìm hiểu mảnh đất Chợ Đồn hôm nay. Từ những con đường qua Bản Cài, Khuổi Đải, làng quê hiện lên trù phú với màu xanh mát mắt. Những năm qua, các chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai với các dự án phát triển sản xuất, hỗ trợ sinh kế, tạo thêm điều kiện để người dân phát triển kinh tế hộ gia đình. Đến cuối năm 2025, toàn xã còn 55 hộ nghèo, chiếm 1,46% và 31 hộ cận nghèo, chiếm 0,82%. Thu nhập bình quân đầu người của xã được ghi nhận ở mức 49 triệu đồng/người/năm trong năm 2025.

Trên đồng đất Chợ Đồn, người dân hôm nay đã có thêm những cách làm mới, đưa nông sản trở thành hàng hóa. Mô hình lúa Nhật J02 được triển khai với diện tích hơn 51ha; xã hiện có 10 sản phẩm OCOP. Đổi thay còn ở những em học sinh hôm nay được đến Bản Cài, Khuổi Đải nghe kể về những ngày Bác Hồ từng đi qua quê hương mình.