Con người có thể bị nhiễm bệnh từ thực vật không?

Các tác nhân gây bệnh ở thực vật gồm virus, vi khuẩn, nấm và nhiều vi sinh vật khác. Chúng tấn công cây bằng cách xâm nhập vào tế bào, sinh sôi trong mô thực vật rồi hút chất dinh dưỡng, khiến cây héo úa, đổi màu, chậm phát triển hoặc chết hẳn. Trong số này, nấm là thủ phạm gây ra khoảng 85% các bệnh ở thực vật.

Nấm lá bạc (Chondrostereum purpureum), thường gây hại cho thực vật, đã lây nhiễm cho một người đàn ông ở Ấn Độ. (Nguồn: Getty Images)

Tuy nhiên, việc những mầm bệnh này lây sang người là điều rất khó xảy ra. Theo Tiến sĩ Soma Dutta, bác sĩ và nhà vi sinh vật học tại Bệnh viện Apollo ở Ấn Độ, cấu trúc sinh học giữa thực vật và con người quá khác biệt. Các mầm bệnh thực vật được tiến hóa để phá vỡ thành tế bào cứng chứa cellulose của cây, trong khi tế bào người lại được bảo vệ bởi màng lipid và hệ miễn dịch phức tạp. Phần lớn tác nhân gây bệnh ở thực vật đơn giản là không có "công cụ" để xuyên thủng hàng rào này.

Không chỉ vậy, nhiệt độ cơ thể người cũng là một rào cản lớn. Nhiều loại nấm và vi khuẩn gây bệnh cho cây chỉ phát triển tốt ở khoảng 25 độ C, trong khi cơ thể người nóng hơn nhiều. Theo bà Dutta, với nhiều mầm bệnh thực vật, cơ thể con người giống như một "lò nung" khiến protein của chúng bị phá hủy trước khi kịp gây nhiễm trùng.

Dù vậy, vẫn tồn tại những ngoại lệ đáng chú ý.

Năm 2023, bà Dutta và đồng nghiệp đã công bố một trường hợp hiếm gặp về một người đàn ông 61 tuổi bị ho kéo dài, đau họng và khó nuốt. Khi kiểm tra, các bác sĩ phát hiện một ổ áp xe chứa mủ gần khí quản. Kết quả xét nghiệm cho thấy bệnh nhân nhiễm Chondrostereum purpureum, một loại nấm gây bệnh bạc lá ở thực vật.

Điều đặc biệt là người đàn ông này là nhà nghiên cứu nấm thực vật và thường xuyên tiếp xúc với gỗ mục cùng các loại nấm khác nhau. Các nhà khoa học cho rằng ông đã hít phải bào tử nấm trong quá trình làm việc. Bằng cách nào đó, loại nấm này đã vượt qua hệ miễn dịch và tồn tại được trong cơ thể người dù vốn thích môi trường lạnh hơn. May mắn là bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau khi điều trị bằng thuốc kháng nấm.

Ngoài nấm, một số vi khuẩn gây bệnh cho cây cũng từng được ghi nhận lây sang người, đặc biệt ở những bệnh nhân có hệ miễn dịch suy yếu.

Vi khuẩn Pantoea agglomerans thường gây bệnh cho lúa, ngô và lúa miến, nhưng nếu xâm nhập vào máu người có thể gây tử vong. Một loại khác là Burkholderia, tác nhân gây thối rữa ở hành và lúa, từng được phát hiện gây viêm phổi, nhiễm trùng máu ở bệnh nhân xơ nang. Các nghiên cứu cho thấy vi khuẩn này có thể xuyên qua lớp bảo vệ trong đường hô hấp để xâm nhập phổi.

Trong khi đó, Pseudomonas aeruginosa, loại vi khuẩn gây thối mềm ở rau diếp và khoai tây, cũng là tác nhân gây nhiễm trùng nguy hiểm trong bệnh viện, đặc biệt với bệnh nhân bỏng nặng, ung thư hoặc AIDS.

Từ trước tới nay, người ta tin rằng virus thực vật không thể gây bệnh cho người do cơ chế lây nhiễm quá khác biệt. Tuy nhiên, một số nghiên cứu gần đây bắt đầu đặt dấu hỏi về giả định này.

Năm 2014, nhà virus học Philippe Colson tại Pháp nghiên cứu virus gây bệnh đốm nhẹ trên ớt, loại virus khiến cây ớt héo rũ. Khi phân tích mẫu phân của hơn 400 người, nhóm nghiên cứu phát hiện RNA của loại virus này trong cơ thể nhiều người.

Đáng chú ý, những người mang virus có tỷ lệ xuất hiện triệu chứng sốt và ngứa da cao hơn. Dù chưa thể khẳng định virus là nguyên nhân trực tiếp, phát hiện này cho thấy virus thực vật có thể tương tác với cơ thể người theo cách mà trước đây khoa học chưa hiểu rõ. Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện cơ thể những người này đã tạo ra kháng thể chống lại virus, cho thấy hệ miễn dịch thực sự phản ứng với nó.

Một trường hợp khác là virus khảm thuốc lá, loại virus làm lá thuốc xuất hiện các hoa văn loang lổ và ảnh hưởng đến sự phát triển của cây. Một số nghiên cứu trước đây từng phát hiện virus này trong mô phổi của bệnh nhân ung thư phổi, cũng như trong nước bọt của người hút thuốc lá. Điều đó làm dấy lên nghi vấn liệu virus thực vật có thể xâm nhập vào cơ thể người thông qua thuốc lá hay không.

Hiện nay, giới khoa học vẫn chưa có bằng chứng cho thấy virus thực vật thường xuyên gây bệnh ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng lĩnh vực này cần được quan tâm nhiều hơn, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Theo bà Dutta, nhiệt độ cơ thể từng là rào cản tự nhiên rất mạnh đối với mầm bệnh thực vật. Nhưng khi nhiệt độ toàn cầu tăng lên, các vi sinh vật này có thể dần thích nghi với môi trường ấm hơn, từ đó tăng khả năng sống sót trong cơ thể người.

Dù nguy cơ hiện nay vẫn rất thấp, các chuyên gia cho rằng trường hợp nhiễm nấm Chondrostereum purpureum là lời nhắc nhở quan trọng rằng "hiếm gặp" không có nghĩa là "không thể xảy ra".