Việt Nam trong APEC: Chiều sâu của hội nhập

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Ủy ban Quốc gia APEC nhằm rà soát công tác chuẩn bị năm APEC 2027 tại Việt Nam, ngày 6/11. (Nguồn: Báo Nhân dân)

Một doanh nghiệp xuất khẩu có thể ít nhắc đến APEC trong kế hoạch kinh doanh. Điều họ quan tâm thường cụ thể hơn: Một lô hàng mất bao lâu để thông quan, quy định của thị trường nhập khẩu có dễ tiếp cận và làm thế nào tìm được đối tác tin cậy.

Nhưng chính những công việc ấy lại nằm trong phạm vi hợp tác của Diễn đàn. Nhìn từ hoạt động doanh nghiệp, đối thoại chính sách và hợp tác kỹ thuật có ý nghĩa kinh tế khi giúp giảm chi phí, hạn chế bất định và mở thêm cơ hội kinh doanh.

Giảm chi phí để mở rộng cơ hội kinh doanh

Việt Nam gia nhập APEC tháng 11/1998, khi quá trình mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại đặt ra nhu cầu lớn về thị trường, vốn và kinh nghiệm quản lý. Theo Bộ Ngoại giao, 21 nền kinh tế thành viên APEC chiếm 61% GDP và 46% thương mại toàn cầu. Đây là không gian hợp tác có sức nặng đối với triển vọng phát triển của Việt Nam.

Cùng với mở rộng thị trường, Việt Nam cần nâng cao giá trị tạo ra trong nước. Một đơn hàng đem lại doanh thu, nhưng khả năng làm chủ công nghệ và phát triển khách hàng mới quyết định vị trí lâu dài của doanh nghiệp. Hội nhập vì thế cần được đánh giá bằng năng lực nền kinh tế tích lũy được qua hợp tác.

APEC vận hành trên cơ sở tự nguyện, đồng thuận và không tạo ra nghĩa vụ ràng buộc pháp lý. Diễn đàn không phải một Hiệp định thương mại tự do, cũng không trực tiếp trao ưu đãi thuế quan. Đóng góp của APEC cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với các Hiệp định thương mại (FTA) và cải cách trong nước.

Việt Nam đã có các FTA kết nối với 17 trong số 20 nền kinh tế thành viên APEC còn lại. Tuy nhiên, quyền tiếp cận thị trường chỉ trở thành cơ hội kinh doanh khi doanh nghiệp có đủ thông tin, kỹ năng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn. Khoảng cách ấy là nơi các hoạt động hợp tác kỹ thuật của APEC có thể phát huy tác dụng.

Nghiên cứu do Bộ phận Hỗ trợ chính sách APEC công bố tháng 5/2025, khảo sát tại tám nền kinh tế thành viên, ước tính việc sử dụng các nền tảng thương mại không giấy tờ giúp giảm bình quân 3,8% chi phí thương mại của doanh nghiệp xuất khẩu. Khoản tiết kiệm đến từ giảm chi phí tuân thủ tại biên giới và rút ngắn thời gian vận chuyển. Đây là kết quả trong phạm vi nghiên cứu, gợi mở hướng cải thiện cho Việt Nam.

Với doanh nghiệp, thời gian chờ ở cửa khẩu làm tăng nhu cầu vốn lưu động; thủ tục khó dự đoán khiến họ phải giữ hàng dự phòng. Vì vậy, số hóa chứng từ chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi đi cùng đơn giản hóa quy trình và khả năng trao đổi dữ liệu giữa các bên.

Một thủ tục được cải thiện có thể ít gây chú ý hơn một dự án đầu tư lớn. Nhưng khi áp dụng cho nhiều doanh nghiệp trong nhiều năm, lợi ích tích lũy rất đáng kể. Nguồn lực tiết kiệm được có thể chuyển sang sản xuất, đào tạo và phát triển thị trường.

Giữ được giá trị và tích lũy năng lực

Theo báo cáo kinh tế xã hội năm 2025 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), kể cả dầu thô, chiếm 77,3% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa; khu vực kinh tế trong nước chiếm 22,7%. Đây là cơ cấu theo chủ thể xuất khẩu, không phải tỷ lệ giá trị gia tăng Việt Nam giữ lại. Số liệu đặt ra yêu cầu tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI.

Kim ngạch xuất khẩu chưa phản ánh đầy đủ phần giá trị nền kinh tế thu được. Điều cần xem xét là doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận công đoạn nào và tích lũy được năng lực gì sau mỗi chu kỳ sản xuất. Nhập khẩu linh kiện, thiết bị vẫn có thể giúp nâng cao năng suất và sức cạnh tranh. Vấn đề là doanh nghiệp có từng bước làm chủ những công việc đòi hỏi tri thức và kỹ thuật cao hơn hay không?

Một nhà đầu tư nước ngoài có thể mang đến công nghệ và khách hàng, nhưng sự lan tỏa sang doanh nghiệp Việt Nam không tự động diễn ra. Để trở thành nhà cung ứng, doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng và thời hạn giao hàng. Để tiếp nhận công nghệ, họ cần đội ngũ kỹ thuật và khả năng tổ chức lại sản xuất.

Khoảng cách về năng lực hiện lên rõ trong Báo cáo khảo sát kinh tế Việt Nam 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): Tỷ lệ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở nhóm doanh nghiệp nhỏ là 12%, trong khi ở nhóm doanh nghiệp lớn đạt 62%. Điều đó cho thấy mở cửa thị trường cần đi cùng hỗ trợ doanh nghiệp nâng năng lực đáp ứng đơn hàng, tiếp cận vốn và công nghệ.

Các chương trình APEC về nguồn nhân lực và thương mại điện tử có thể hỗ trợ quá trình này. Kinh nghiệm thu nhận cần được chuyển thành những cải thiện trong quản lý và sản xuất. Khi nhiều doanh nghiệp có khả năng tham gia hơn, nền kinh tế sẽ có thêm nhà cung ứng, việc làm và sáng kiến. Đó là ý nghĩa kinh tế thiết thực của tăng trưởng bao trùm.

Hội nhập sâu để củng cố sức tự chủ

Số liệu của Cục Thống kê cũng cho thấy, năm 2025, xuất khẩu hàng hóa sang Hoa Kỳ đạt 153,2 tỷ USD, còn nhập khẩu từ Trung Quốc đạt 186 tỷ USD. Tính trên tổng kim ngạch tương ứng, hai tỷ trọng này lần lượt khoảng 32% và 41%. Hai thành viên APEC giữ vị trí lớn ở hai đầu của hoạt động thương mại Việt Nam, cho thấy yêu cầu duy trì quan hệ ổn định đồng thời mở rộng lựa chọn về thị trường và nguồn cung.

Sự tập trung thương mại có thể đem lại lợi thế về quy mô và chi phí. Tuy nhiên, khi thị trường tiêu thụ hoặc nguồn nguyên liệu tập trung vào ít đối tác, biến động bên ngoài dễ ảnh hưởng đến sản xuất. Sức cạnh tranh vì thế cần đi cùng khả năng duy trì hoạt động trước gián đoạn.

Mạng lưới APEC tạo thêm điều kiện để Việt Nam mở rộng lựa chọn, nhưng đa dạng hóa cũng có chi phí. Tìm nhà cung ứng mới đòi hỏi thời gian kiểm định; tiếp cận thị trường mới cần đầu tư vào sản phẩm và phân phối. Doanh nghiệp phải cân nhắc giữa hiệu quả trước mắt và khả năng chống chịu dài hạn, tùy mức độ rủi ro của từng ngành.

Sức tự chủ được củng cố bằng khả năng thay thế nguồn cung, chuyển hướng thị trường và thích ứng về công nghệ. Khi có nền tảng sản xuất vững và nhiều lựa chọn đáng tin cậy, nền kinh tế sẽ chủ động hơn trước biến động, đồng thời có điều kiện tham gia sâu hơn vào phân công lao động khu vực.

APEC 2027 và giá trị để lại cho phát triển

Qua hai lần đăng cai năm 2006 và 2017, Việt Nam đã tích lũy kinh nghiệm để đóng góp sâu hơn vào công việc chung. Giá trị của sự trưởng thành ấy nằm ở khả năng nhận diện những vấn đề Việt Nam và các thành viên cùng cần giải quyết.

Theo tổng kết của Bộ Ngoại giao, trong dịp APEC 2017, Việt Nam đã ký 121 thỏa thuận hợp tác và hợp đồng với tổng trị giá gần 20 tỷ USD. Quy mô ký kết cho thấy khả năng kết nối đối tác của một năm chủ nhà; hiệu quả kinh tế còn phụ thuộc vào quá trình thực hiện từng thỏa thuận. Giá trị ký kết cần được phân biệt với vốn đã giải ngân hay kết quả kinh doanh đã hình thành.

Trung tâm Hội nghị và Triển lãm APEC tại Phú Quốc đang đẩy nhanh tiến độ với hệ mái vòm kiến trúc sóng biển 13 nhịp đã hoàn tất toàn bộ kết cấu thép. (Nguồn: VNA)

Nhìn từ đó, APEC 2027 cần được chuẩn bị với tầm nhìn vượt ra ngoài thời gian tổ chức Hội nghị. Những khó khăn của doanh nghiệp khi tiếp cận công nghệ, nâng kỹ năng hay chuyển đổi xanh có thể trở thành cơ sở cho các đề xuất hợp tác. Được nghiên cứu và chuyển thành giải pháp khả thi, kinh nghiệm trong nước sẽ có ích cho khu vực.

Một thước đo quan trọng là khả năng tạo ra những cải thiện lâu dài đối với môi trường kinh doanh. Một quy trình được đơn giản hóa hay một chương trình phát triển nhà cung ứng được duy trì có thể đem lại lợi ích cho nhiều doanh nghiệp trong nhiều năm. Vai trò chủ nhà tạo thêm cơ hội tiếp nhận kinh nghiệm và thúc đẩy những cải thiện ấy.

Mỗi sáng kiến vì vậy cần có cơ quan theo đuổi, nguồn lực triển khai và sự tham gia của những chủ thể sẽ hưởng lợi. Kết nối chương trình nghị sự của APEC với các điểm nghẽn trong nước sẽ giúp Việt Nam chuyển thành quả của một năm đăng cai thành động lực phát triển lâu dài.

Chiều sâu hội nhập được thể hiện qua sự trưởng thành của doanh nghiệp và người lao động Việt Nam, khi công nghệ được làm chủ và giá trị tạo ra trong nước ngày càng cao hơn. Những kinh nghiệm từ hợp tác APEC cần đi vào chính sách và thực tiễn sản xuất, để cả những doanh nghiệp chưa từng có mặt tại Diễn đàn cũng được hưởng lợi. Chính những chuyển biến ấy sẽ bồi đắp thực lực của nền kinh tế, giúp Việt Nam vững vàng hơn trong hội nhập và có thêm khả năng đóng góp vào sự phát triển chung của khu vực.