Cộng hưởng sáng tạo, tiếp sức di sản

"Hồi sinh" di sản gắn với công nghiệp văn hóa

Từng được đông đảo các hộ gia đình thực hành, lưu giữ, gắn liền với tập quán treo tranh Tết Nguyên đán, nghề in tranh dân gian khắc gỗ Đông Hồ của vùng đất Kinh Bắc hiện chỉ còn rất ít gia đình nghệ nhân duy trì. Sự suy thoái của thị trường truyền thống, chuyển đổi nghề nghiệp, sự tham gia hạn chế của thế hệ trẻ và khó khăn ngày càng tăng trong tiếp cận các nguồn nguyên liệu tự nhiên đã khiến cho sức sống bền vững của nghề bị đe dọa. Năm 2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Tại hội thảo “Di sản sống và các ngành công nghiệp văn hóa ở châu Á - Thái Bình Dương: Sáng tạo cộng đồng, trao truyền bền vững và đổi mới văn hóa”, GS. TS. Nguyễn Thị Hiền, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU- SIS), cho biết, những thập kỷ gần đây, các nghệ nhân đã chủ động sưu tầm và phục chế các bản khắc gỗ cổ, trao truyền kỹ năng trong và ngoài gia đình. Đồng thời, sáng tạo các mẫu thiết kế và sản phẩm mới, phát triển không gian trình diễn và trải nghiệm thực tế; tham gia vào các triển lãm cùng sự kiện văn hóa, khám phá các hình thức quảng bá và du lịch di sản mới.

Cộng hưởng sáng tạo và bảo tồn di sản. Ảnh: Th. Nguyên

Từ trường hợp nghề tranh Đông Hồ cho thấy, sáng tạo là một trong những điều kiện tiên quyết để di sản tiếp tục tồn tại. Tương lai của nghề phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa trao truyền văn hóa với sinh kế, giữa đổi mới với tri thức kế thừa, giữa mở rộng thị trường với bảo vệ những nguồn tài nguyên sinh thái mà nghề dựa vào. Bảo vệ di sản vì thế không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ hiện vật hay phục dựng kỹ thuật. Quan trọng hơn là tạo ra môi trường để nghệ nhân tiếp tục thực hành, truyền nghề, sáng tạo và có thể sống được bằng chính nghề của mình.

Một hướng tiếp cận tương tự được nhìn thấy qua câu chuyện làng nghề lụa đũi Nam Cao (Hưng Yên). TS. Lư Thị Thanh Lê, VNU- SIS, cho rằng, trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang chịu sức ép từ quá trình hiện đại hóa, việc khai thác chất liệu làng nghề để tạo ra sản phẩm sáng tạo là yêu cầu cấp thiết. Tại làng nghề đũi Nam Cao, quá trình phục hồi nghề có sự tham gia của doanh nghiệp, với cách tiếp cận coi di sản như một nguồn lực sống. Việc đầu tư cho nghệ nhân, khôi phục khung dệt truyền thống và từng bước nối lại những tri thức nghề bị đứt gãy đã góp phần duy trì kỹ nghệ dệt, tạo thêm sinh kế cho người dân, đặc biệt là phụ nữ; đồng thời khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng đối với nghề truyền thống. Những nỗ lực đó góp phần phục hồi và củng cố giá trị của lụa đũi Nam Cao, trước khi nghề được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023...

Có thể thấy, một mặt, những giá trị, chất liệu, tri thức và câu chuyện truyền thống trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo. Mặt khác, chính thị trường, công nghệ và phương thức sáng tạo đương đại lại mở thêm cơ hội để di sản được bảo tồn, khôi phục, trao truyền và tiếp cận công chúng rộng rãi hơn.

Sáng tạo đi cùng trách nhiệm

Dù có sự gắn bó mật thiết giữa di sản và sáng tạo, nhưng theo các chuyên gia, thực tế mối quan hệ này cũng đứng trước những nguy cơ. Cụ thể, nếu thị trường trở thành thước đo duy nhất, những kỹ năng cần nhiều thời gian học hỏi, khó trình diễn hoặc khó tạo lợi nhuận dễ bị lãng quên. Hay nghề vẫn có thể được duy trì, sản xuất ra sản phẩm, nhưng những kỹ thuật cốt lõi làm nên bản sắc của nghề lại âm thầm mai một.

Nguy cơ khác là cộng đồng bị đứng ngoài quá trình quyết định. Doanh nghiệp, nhà thiết kế, đơn vị du lịch hay truyền thông có thể khai thác hình ảnh và câu chuyện di sản, trong khi nghệ nhân chỉ xuất hiện ở khâu trình diễn. Khi đó, giá trị thương mại có thể gia tăng, nhưng quyền chủ thể và tiếng nói của cộng đồng lại suy giảm. Đáng lo hơn là sự đứt gãy trong trao truyền. Một buổi trải nghiệm, video giới thiệu có thể khơi dậy sự quan tâm với di sản, nhưng không thể thay thế nhiều năm học bí quyết nghề do nghệ nhân truyền dạy.

Phát huy giá trị di sản gắn với cộng đồng, bảo đảm chia sẻ lợi ích hài hòa. Ảnh: Th. Nguyên

Từ quá trình nghiên cứu làng nghề, TS. Lư Thị Thanh Lê mong muốn có sự nhìn nhận rõ tài năng đặc biệt của nghệ nhân và phát huy kỹ nghệ đó vào các sản phẩm, dịch vụ hiện đại. Bên cạnh đó, ngoài bán sản phẩm thuần túy, cần kết nối với du lịch văn hóa, kể câu chuyện làng nghề, mở showroom và đẩy mạnh quảng bá. Việc phục hồi di sản không thể chỉ dựa vào nỗ lực của doanh nghiệp, mà cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nghệ nhân, chính quyền địa phương, thị trường, cùng các bên trung gian như nhà thiết kế, nghệ sĩ, truyền thông. Trong đó, nghệ nhân luôn giữ vai trò trung tâm, là những người giữ "hồn cốt" di sản. Khi đặt di sản sống làm nền tảng và biết khai thác đúng cách, chúng ta có thể tạo ra hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ công nghiệp văn hóa phong phú, bền vững.

Cùng ý kiến, TS. Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và di sản, VNU - SIS, lưu ý, khi đẩy nhanh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa như trụ cột kinh tế mới, việc xây dựng mô hình huy động hiệu quả di sản sống, bảo đảm sự trao truyền bền vững và bảo vệ vai trò của cộng đồng với tư cách là chủ thể chính, trở thành ưu tiên cấp bách.

Một nền công nghiệp văn hóa dựa trên di sản cũng cần cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch. Mới đây, trong bài phát biểu tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là "xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, tác giả, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trong quá trình khai thác các giá trị văn hóa". Từ đó, khuyến khích mạnh mẽ việc chuyển hóa chất liệu văn hóa Việt Nam thành các sản phẩm sáng tạo trong điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, mỹ thuật, thiết kế, trò chơi điện tử, du lịch, giáo dục, truyền thông và các ngành công nghiệp văn hóa khác, để di sản tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và tạo ra giá trị mới trong đời sống đương đại.

Sự sáng tạo có trách nhiệm, tôn trọng vai trò cộng đồng và chia sẻ lợi ích công bằng là chìa khóa để di sản tiếp tục phát triển bền vững và tạo ra các giá trị trong thời đại mới.