CSR giúp SMEs xây dựng 'vốn xã hội' để phát triển bền vững

Tại Hội thảo quốc tế lần thứ 4 về “Các vấn đề đương đại trong quản trị và kinh doanh” (CIBM 2026), với chủ đề “Chuyển đổi bền vững của doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên bất định: ESG, số hóa và khả năng phục hồi”, ThS Trang đã chia sẻgóc nhìn về vai trò của trách nhiệm xã hội trong việc giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) tích lũy vốn xã hội và nâng cao khả năng chống chịu.

Ảnh minh họa.

Theo bà Trang, SMEs chiếm phần lớn số lượng doanh nghiệp tại Việt Nam nhưng thường hạn chế về vốn, nhân lực và năng lực quản trị. Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển đổi như Việt Nam, các quy định và cơ chế thực thi chính thức đôi khi chưa theo kịp sự thay đổi của thị trường.

Khoảng cách này có thể khiến một số SMEs dựa nhiều hơn vào các mối quan hệ cộng đồng và mạng lưới lòng tin phi chính thức trong quá trình tìm kiếm đối tác, duy trì hoạt động.

Lòng tin trở thành một nguồn lực của doanh nghiệp

Theo ThS Trang, trong điều kiện nguồn lực hạn chế, xây dựng chữ tín với khách hàng, đối tác và cộng đồng không chỉ mang ý nghĩa đạo đức mà còn có giá trị kinh tế đối với SMEs.

Dựa trên lý thuyết vốn xã hội của Nahapiet và Ghoshal (1998), bà phân tích ba dạng vốn xã hội mà doanh nghiệp có thể tích lũy thông qua các hoạt động CSR.

Thứ nhất là vốn nhận thức, hình thành từ sự đồng điệu về giá trị giữa doanh nghiệp và cộng đồng. Những hoạt động xã hội được triển khai thực chất có thể tạo ra bản sắc chung, qua đó tăng mức độ gắn kết với người lao động, khách hàng và các nhóm liên quan.

Một số trường hợp được nghiên cứu như TAGOM (một dự án và tổ chức về môi trường tại Hà Nội) với cộng đồng thu gom rác thải hay Sakuko Việt Nam (hệ thống siêu thị chuyên cung cấp hàng Nhật nội địa chính hãng tại Việt Nam) với văn hóa “Win-Win” cho thấy hoạt động xã hội có thể góp phần hình thành những giá trị chung trong cộng đồng doanh nghiệp và đối tác.

Thứ hai là vốn quan hệ, được tạo dựng từ lòng tin, uy tín và sự tương hỗ. Khi doanh nghiệp duy trì cam kết với cộng đồng trong thời gian dài, trách nhiệm xã hội có thể trở thành tín hiệu về mức độ đáng tin cậy.

Chẳng hạn, theo nghiên cứu, thương hiệu Hanale (kinh doanh thời trang thiết kế sử dụng vật liệu tái chế)có thể tận dụng mạng lưới khách hàng và việc truyền miệng để mở rộng tiếp cận thị trường, qua đó giảm sự phụ thuộc vào các hình thức quảng bá truyền thống.

Thứ ba là vốn cấu trúc, thể hiện qua khả năng kết nối với những mạng lưới, tổ chức và đối tác mới.

ThS Trang cho rằng vốn cấu trúc có thể trở thành một “tấm hộ chiếu chiến lược”, giúp SMEs tiếp cận các mạng lưới có uy tín hoặc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Chẳng hạn, Công ty TNHH Hỗ trợ Phát triển Xanh (GreenU, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực phát triển bền vững và chuyển đổi xanh tại Việt Nam) đã kết nối được với Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), trong khi TAGOM đã xây dựng quan hệ với Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) và một số tập đoàn công nghiệp hàng đầu.

Từ lòng tin đến lợi ích kinh tế

Điểm đáng chú ý trong phân tích của ThS Trang là vốn xã hội không chỉ tạo ra giá trị mang tính định tính mà có thể chuyển thành những lợi ích kinh tế cụ thể và sự thuận lợi trong hoạt động kinh doanh.

Khi lòng tin quan hệ đạt mức cao, các doanh nghiệp đối tác có thể cắt giảm tối đa các thủ tục kiểm soát, giám sát hành chính phức tạp hay các điều khoản hợp đồng ràng buộc rườm rà.

Một số trường hợp nghiên cứu cho thấy uy tín xã hội còn giúp doanh nghiệp có điều kiện thuận lợi hơn trong quan hệ giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B). TAGOM được dẫn chứng về việc được các nhà máy xử lý đảm bảo thanh khoản tiền mặt nhanh chóng và linh hoạt hơn về yêu cầu khối lượng thu gom. Sakuko Việt Nam được cho là có thể tiếp cận các mức chiết khấu từ nhà cung ứng nhờ uy tín được xây dựng qua các hoạt động cộng đồng.

Ở chiều thị trường, lòng tin từ khách hàng và cộng đồng có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền. Theo nghiên cứu, các hoạt động hướng đến cộng đồng của Hanale giúp thương hiệu tiếp cận khách hàng mới với chi phí thấp hơn nhiều so với phương thức tiếp thị truyền thống, trong khi Sakuko ghi nhận mức tăng khách hàng mới 200-300% tại một số sự kiện cộng đồng.

Từ các trường hợp nghiên cứu, ThS Trang đưa ra mô hình “vòng lặp phản hồi tích cực”. Theo đó, doanh nghiệp thực hiện các hoạt động xã hội thực chất, từ đó tích lũy vốn nhận thức, vốn quan hệ và vốn cấu trúc.

Những nguồn lực này tiếp tục tạo ra lợi ích kinh tế như mở rộng mạng lưới, giảm chi phí giao dịch, tăng khả năng tiếp cận đối tác và thị trường. Khi hiệu quả kinh doanh được cải thiện, doanh nghiệp có thêm nguồn lực để tái đầu tư cho các hoạt động xã hội và củng cố mạng lưới quan hệ.

Quá trình này có thể tạo thành vòng lặp, trong đó trách nhiệm xã hội và hiệu quả kinh doanh hỗ trợ lẫn nhau.

Theo bà Trang, cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với SMEs, vốn thường không có nguồn lực dồi dào để đầu tư cho các hệ thống quản trị, marketing hay mở rộng mạng lưới quy mô lớn. Một mạng lưới quan hệ dựa trên lòng tin có thể trở thành nguồn lực giúp doanh nghiệp tăng khả năng thích ứng khi thị trường biến động.

Lòng tin cũng có ‘mặt tối’

Tuy nhiên, ThS Trang lưu ý vốn xã hội không phải lúc nào cũng tạo ra tác động tích cực.

Khi các mối quan hệ phi chính thức trở nên quá chặt chẽ, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ tự mãn, giảm tính minh bạch. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp thậm chí có thể sử dụng hình ảnh trách nhiệm xã hội để che đậy những hạn chế trong hoạt động thực tế, dẫn đến nguy cơ “tẩy xanh” (greenwashing).

Do đó, xây dựng lòng tin cần đi cùng với hệ thống quản trị minh bạch, chuyên nghiệp và khả năng kiểm chứng các cam kết của doanh nghiệp.

Từ góc nhìn này, ThS Trang cho rằng trách nhiệm xã hội của SMEs không nên được xem là hoạt động mang tính hình thức hay đơn thuần là phân bổ nguồn lực cho cộng đồng mà là một khoản đầu tư hạ tầng mềm thông minh, giúp SMEs xây dựng lòng tin, mở rộng mạng lưới và tăng khả năng thích ứng trước biến động để phát triển bền vững hơn.