Cuộc chạy đua với những dấu vết cuối cùng

Lực lượng pháp y tiến hành lấy mẫu cẩn trọng, kỹ lưỡng. Ảnh: Hữu Phúc

Khi thời gian bào mòn dấu vết

Nhiều năm làm công tác pháp y, ông Ngô Quốc Vương - nhân viên Trung tâm Pháp y tỉnh Lâm Đồng, thành viên Tổ lấy mẫu số 3 thuộc Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã quen với những công việc đòi hỏi sự chính xác và bình tĩnh.

Trong không gian yên tĩnh của nghĩa trang, trước mỗi ngôi mộ được mở ra, những người trong tổ lấy mẫu gần như đều chậm lại từng thao tác. Một tiếng “có mẫu” vang lên có thể mang đến niềm vui cho cả tổ; nhưng cũng có khi, sau nhiều lớp đất, thứ còn lại chỉ là những dấu tích đã bị thời gian bào mòn đến mức không thể lấy được mẫu.

Với ông, mỗi mẫu lấy được không đơn thuần là một phần vật chất được đưa vào túi bảo quản. Đó có thể là cơ hội để một gia đình biết người thân của mình đang ở đâu sau hàng chục năm chờ đợi. Bởi vậy, từ việc thay găng tay, vô trùng dụng cụ đến kiểm soát nguy cơ nhiễm chéo, mọi thao tác đều được thực hiện cẩn trọng. “Mỗi khi có tiếng “có mẫu”, chúng tôi đều vui. Nhưng cũng có những khoảng lặng khi chứng kiến thời gian đã lấy đi quá nhiều dấu vết của người đã khuất”, ông Vương nói.

Quân khu 7 kiểm tra công tác lưu trữ, bảo quản mẫu hài cốt liệt sĩ tại Lâm Đồng

Thực tế, định danh hài cốt liệt sĩ bằng ADN là một bài toán khoa học không dễ giải. Từ một mẩu xương đã bị thời gian, đất và môi trường bào mòn, để thu được ADN đủ chất lượng, mẫu phải trải qua một quy trình xử lý phức tạp, có khi nhiều lần mới cho kết quả. Khó khăn càng lớn khi phần lớn các liệt sĩ đã hi sinh từ nhiều thập niên trước. Hài cốt bị phân hủy theo thời gian, trong khi điều kiện đất đai, độ ẩm, nhiệt độ và môi trường tại từng khu vực lại tác động khác nhau đến chất lượng mẫu. Có những mẫu phải phân tích nhiều lần mới có thể thu được dữ liệu đủ tin cậy. Điều đó cũng có nghĩa, không có một “công thức” công nghệ duy nhất có thể áp dụng cho tất cả các mẫu hài cốt. Mỗi mẫu có thể đòi hỏi một cách xử lý, tối ưu và thậm chí thử nghiệm quy trình khác nhau.

Sau những thách thức từ việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, khó khăn trong phòng thí nghiệm là việc tìm được dữ liệu đối sánh tương ứng. Nguồn nhân chứng ngày càng thu hẹp, trong khi những thân nhân trực hệ có thể cung cấp mẫu đối chứng cũng dần ít đi theo năm tháng. Bởi vậy, có được mẫu ADN từ hài cốt mới chỉ là một nửa của bài toán; nếu không có mẫu đối chứng hoặc dữ liệu di truyền đủ lớn để so sánh, việc xác định danh tính vẫn có thể đi vào bế tắc.

Trung tướng Lê Xuân Thế - Ủy viên Trung ương Đảng, Tư lệnh Quân khu 7 thực hiện nghi thức di chuyển các mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ thuộc Ban chỉ đạo 515 TP. Hồ Chí Minh sáng 21/8.Ảnh Tiến Bin

Vì thế, bài toán đặt ra không chỉ là giám định ADN từ hài cốt, mà còn phải tạo dựng được một cơ sở dữ liệu đủ lớn, đủ sâu và có khả năng kết nối. Để giải quyết bài toán đó, cùng với việc thu thập mẫu ADN, việc số hóa và kết nối các nguồn thông tin về liệt sĩ cũng trở thành một yêu cầu quan trọng.

Bộ Quốc phòng đã xây dựng hệ thống phần mềm quản lý thông tin mẫu hài cốt liệt sĩ, quản lý tiến độ chiến dịch, đồng thời tiếp nhận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, di vật, kỷ vật do các tổ chức, cá nhân cung cấp. Từ những dữ liệu nằm rải rác ở nhiều nguồn, từng bước hình thành một hệ thống thông tin có thể phục vụ tìm kiếm, đối sánh và định danh. Đây chính là nền tảng để khoa học công nghệ không chỉ hỗ trợ từng trường hợp riêng lẻ, mà tiến tới nâng cao khả năng định danh trên quy mô lớn.

Lâm Đồng sẵn sàng chuyển giao những hi vọng

Trong cuộc chạy đua ấy, việc thu được mẫu tốt mới chỉ là bước đầu. Bảo quản đúng quy trình, quản lý chính xác từng mẫu và chuyển giao an toàn đến cơ quan giám định là những mắt xích không thể để xảy ra sai sót.

Các mẫu hài cốt liệt sĩ sẽ được vận chuyển mẫu bằng máy bay quân sự ra Hà Nội phục vụ giám định ADN. Ảnh: Tiến Bin

Tại Lâm Đồng, đến nay, khoảng 3.600 mẫu hài cốt liệt sĩ tại 11 nghĩa trang liệt sĩ đã được thu thập, lập hồ sơ. Từng mẫu được kiểm tra, đối chiếu đầy đủ thông tin, ký hiệu, mã số cùng hồ sơ kèm theo trước khi đưa vào lưu trữ. Qua kiểm tra công tác lưu trữ, bảo quản mẫu hài cốt liệt sĩ tại Lâm Đồng, Đại tá Thái Thành Đức, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 7, đánh giá công tác phân loại, sắp xếp, lưu trữ, bảo quản được thực hiện nghiêm túc, đúng quy định, trong điều kiện phù hợp.

Sự chặt chẽ ấy có ý nghĩa vượt lên trên yêu cầu của một quy trình kỹ thuật. Bởi mỗi hộp mẫu được lưu giữ không chỉ chứa đựng một phần vật chất còn lại của người đã khuất, mà còn chứa đựng hi vọng của một gia đình.

Hiện Bộ Chỉ huy Quân sự (CHQS) tỉnh đã hoàn tất việc thu mẫu hài cốt liệt sĩ về Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Thuận. Tại đây, các lực lượng chuyên trách sẽ tiếp tục kiểm tra, hoàn thiện hồ sơ, sắp xếp lại các hộp mẫu, chuẩn bị cho việc vận chuyển, bàn giao đến đơn vị được phân công giám định ADN theo đúng quy trình. Ngày 10/9 từ Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Thuận, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã tổ chức lễ xuất phát chuyển các mẫu hài cốt liệt sĩ được chuyển về sân bay Tân Sơn Nhất.

Phó Chủ tịch HĐND tỉnh Nguyễn Thị Thuận Bích và Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đinh Văn Tuấn di chuyển mẫu hài cốt liệt sĩ để đưa đi giám định ADN vào ngày 10/9 tại Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Thuận. Ảnh: Quang Nhân

Ngày 11/9, tại sân bay Tân Sơn Nhất, máy bay vận tải quân sự CASA-295 sẽ đưa 13.529 mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính từ Tân Sơn Nhất ra sân bay Gia Lâm, Hà Nội để bàn giao Viện Pháp y Quân đội và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam giám định ADN. Đây là các mẫu hài cốt liệt sĩ chưa biết tên được lấy từ các tỉnh: Lâm Đồng, Tây Ninh và TP Đồng Nai.

Bộ CHQS tỉnh Lâm Đồng đã hoàn tất việc thu mẫu hài cốt liệt sĩ về Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Thuận. Ảnh: Hữu Phúc

Phía trước những mẫu hài cốt ấy là phòng xét nghiệm, những lần tách chiết, phân tích và đối sánh. Không ai biết mẫu nào sẽ cho kết quả, mẫu nào tiếp tục im lặng. Nhưng ít nhất, những dấu vết còn lại của họ đã được giữ gìn và đưa đến nơi khoa học có thể tiếp tục lên tiếng.