Cuộc chiến Iran làm tê liệt cỗ máy 'hái ra tiền' của Qatar

Tại Qatar, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) chính là “mỏ vàng” giúp quốc gia này chuyển mình từ vùng đất nghèo sống bằng nghề lặn ngọc trai trở thành một trong những nước giàu có nhất thế giới.

Trong suốt ba thập kỷ, Qatar đã xây dựng mạng lưới cung ứng khổng lồ, vận chuyển hàng chục tỷ USD khí LNG mỗi năm qua eo biển Hormuz tới các cảng ở châu Á và châu Âu.

Nhà nước Qatar, nơi hơn 60% nguồn thu ngân sách đến từ khí đốt và các hoạt động liên quan đến khí đốt, đã sử dụng dòng tiền này để biến bán đảo sa mạc thành một đô thị hiện đại hào nhoáng. Những con đường đất bụi bặm được thay thế bằng các tòa tháp khổng lồ, dưới chân là các hệ thống hiện đại, đắt đỏ giúp duy trì những thảm cỏ xanh và hoa tím nở quanh năm.

Nguồn tiền từ khí đốt đã tài trợ cho hệ thống tàu điện ngầm kết nối thủ đô Doha với thành phố Lusail ở phía bắc - nơi có trung tâm thương mại mang phong cách Paris và công viên giải trí với tuyết nhân tạo. Sự giàu có này cũng được rót vào quỹ đầu tư quốc gia trị giá 600 tỷ USD với các khoản đầu tư trải dài từ sân bay Heathrow London cho đến tòa nhà Empire State New York, cũng như kỳ World Cup đắt đỏ nhất thế giới.

Nhưng đến tháng 2/2026, cánh cửa kết nối Qatar với thế giới gần như bị đóng sập.

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa khiến gần như không chút khí đốt nào rời khỏi bờ biển Qatar trong hơn hai tháng. Quốc gia này cũng bị cắt đứt khỏi các tuyến hàng hải vốn dùng để nhập khẩu mọi thứ, từ xe cộ cho tới thực phẩm. Lo ngại bất ổn khu vực đã làm suy giảm du lịch và bào mòn niềm tin kinh doanh.

Cảng Ras Laffan phía bắc Doha hiện đóng cửa, các tuyến đường vắng không một bóng người, hàng dài cần cẩu bốc dỡ hàng hóa nằm bất động.

Khắp thủ đô Doha, các khách sạn và cửa hàng thời trang rơi vào cảnh vắng lặng.

Ông Ahmed Helal, Giám đốc điều hành tại công ty tư vấn chiến lược Asia Group, cho biết trong một cuộc phỏng vấn tại Doha rằng đối với Qatar, các chuyến hàng khí đốt mang tính nền tảng sống còn. “Không điều gì ở đây có thể tồn tại nếu không có nguồn thu từ năng lượng. Đó là lý do Qatar đang nhanh chóng rơi vào tình trạng khó khăn”.

Dự báo tăng trưởng của Qatar đã bị cắt giảm mạnh do hoạt động thương mại LNG đình trệ.

SIÊU CƯỜNG KHÍ ĐỐT LAO ĐAO VÌ CHIẾN SỰ

Quá trình chuyển mình kinh tế của Qatar bắt đầu từ thập niên 1990. Quốc gia này đặt cược lớn vào công nghệ làm siêu lạnh khí đốt từ mỏ North Field - mỏ khí tự nhiên lớn nhất thế giới nằm ở phía đông bắc Qatar - xuống âm 162 độ C. Điều này biến khí đốt thành dạng lỏng, cho phép Qatar không cần phụ thuộc vào đường ống khu vực mà có thể vận chuyển khí tới khắp thế giới.

Đó là sự ra đời của một siêu cường năng lượng.

Khởi đầu bằng chuyến hàng 60.000 tấn tới Nhật Bản năm 1996, công suất sản xuất của Qatar đã tăng vọt lên 77 triệu tấn vào năm 2010. Trong phần lớn giai đoạn tiếp theo, Qatar là quốc gia giàu nhất thế giới tính theo thu nhập bình quân đầu người.

Người dân địa phương nhớ về thời kỳ đó như một giai đoạn thay đổi chóng mặt. Thành phố công nghiệp Ras Laffan phía bắc Doha được xây dựng giữa sa mạc với diện tích gần 300 km vuông gồm các cơ sở xử lý và hóa lỏng khí đốt. Còn phía nam thủ đô, hàng trăm km vuông cơ sở công nghiệp trải dài dọc bờ biển, sản xuất amoniac và phân bón từ khí đốt dẫn xuống từ Ras Laffan.

Từ những năm 1990 đến 2010, kinh tế Qatar bùng nổ với tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 13% mỗi năm. Để phục vụ cho quá trình mở rộng này, Qatar phụ thuộc lớn vào lao động nước ngoài. Hiện nay, khoảng 90% trong số 3,2 triệu cư dân của nước này là người không mang quốc tịch Qatar.

Nhằm tiếp nối đà tăng trưởng, Qatar năm 2019 tuyên bố sẽ nâng công suất LNG từ mỏ North Field lên 126 triệu tấn mỗi năm vào năm 2027. Trước chiến tranh, công suất của nước này khoảng 77 triệu tấn. Đây được xem là một trong những dự án năng lượng lớn nhất từng được lên kế hoạch.

Nhưng kể từ cuối tháng 2/2026, phần lớn hoạt động đó đã gần như tê liệt. Khác với Ả Rập Xê Út và UAE - những quốc gia có đường ống dẫn dầu và khí đốt tránh được eo biển Hormuz - Qatar bị mắc kẹt hoàn toàn phía sau.

Chỉ trong vòng 24 giờ sau khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz, QatarEnergy tuyên bố không thể thực hiện các hợp đồng đã ký. Hai tuần sau đó, tên lửa và máy bay không người lái Iran tấn công nhà máy Ras Laffan của Qatar, phá hủy nhiều thiết bị quan trọng và khiến công suất sản xuất của nước này giảm 17%.

Thiệt hại này đồng nghĩa rằng ngay cả khi eo biển được mở lại vào ngày mai, Qatar cũng sẽ mất nhiều năm để khôi phục mức sản lượng trước chiến tranh.

Các nhà phân tích ước tính QatarEnergy đã mất hàng tỷ USD kể từ khi chiến sự bắt đầu và mỗi ngày eo biển tiếp tục đóng cửa, quốc gia này lại mất thêm hàng trăm triệu USD doanh thu bán hàng cùng phí thuê tàu vận chuyển.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế dự báo kinh tế Qatar sẽ suy giảm 8,6% trong năm nay trước khi phục hồi trở lại vào năm 2027. Ông Pierre-Olivier Gourinchas, nhà kinh tế trưởng của IMF cho biết, với các quốc gia như Qatar, mỗi ngày eo biển tiếp tục bị đóng sẽ khiến triển vọng càng trở nên u ám hơn.

QATAR GỒNG MÌNH TRƯỚC BẤT ỔN ĐỊA CHÍNH TRỊ

Cuộc chiến cũng làm lộ rõ một khía cạnh dễ bị tổn thương khác của Qatar. Trong nhiều năm qua, quốc gia này nỗ lực đa dạng hóa nền kinh tế ngoài nhiên liệu hóa thạch bằng cách xây dựng hình ảnh điểm đến du lịch và trung tâm kinh doanh tài chính quốc tế.

Năm 2019, Qatar bãi bỏ quy định yêu cầu doanh nghiệp nước ngoài phải có đối tác nội địa, đồng thời trợ cấp cho các gói lưu trú khách sạn cao cấp dành cho hành khách quá cảnh. Từ giải đua Công thức 1 đến các giải đấu kiếm quốc tế, trước chiến tranh hầu như tháng nào Qatar cũng đều tổ chức một sự kiện thể thao quốc tế lớn.

Tuy nhiên, kể từ chiến sự, lượng du khách quốc tế tới Qatar đã lao dốc do cảnh báo du lịch từ Mỹ và nhiều chính phủ khác. Nhiều tập đoàn đa quốc gia cũng đưa nhân viên rời khỏi nước này vì lo ngại bất ổn khu vực.

Trong tháng 3, Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới ước tính Trung Đông đang mất khoảng 600 triệu USD doanh thu du lịch mỗi ngày.

Tại Qatar, tâm lý xã hội có đã có những thay đổi lớn. Ở khu chợ truyền thống Souq Waqif tại Doha, các tiểu thương cho biết lượng khách quốc tế đã giảm mạnh đúng vào giai đoạn cao điểm du lịch thường niên.

Tại thành phố Lusail, buổi trình diễn đài phun nước tại trung tâm thương mại Place Vendome vào một chiều thứ Tư gần đây chỉ có duy nhất một khán giả - một người đàn ông tựa vào bức tường đá và ăn bánh mì.

Theo báo cáo mới đây của ông Frederic Schneider, chuyên gia cao cấp không thường trú tại Hội đồng Nghiên cứu Các vấn đề Toàn cầu của Trung Đông, chiến lược đa dạng hóa của Qatar phụ thuộc lớn vào dòng vốn nước ngoài, nguồn lao động nhập cư và trên hết là hình ảnh về sự ổn định.

Hình ảnh sân bay Qatar trong tình trạng báo động và Ras Laffan bị tên lửa tấn công, được phát sóng khắp thế giới, đi ngược hoàn toàn với hình ảnh ổn định đó theo cách khó có thể đảo ngược nhanh chóng, ông Schneider viết.

Theo ông, cuộc chiến đang làm tổn hại đến mọi mặt của nền kinh tế Qatar.

Do Qatar nhập khẩu khoảng 90% lương thực, tình trạng đình trệ hàng hải buộc nước này phải tái cấu trúc mạnh chuỗi cung ứng. Rau quả tươi từ châu Âu và ngũ cốc từ châu Mỹ vốn trước đây vận chuyển bằng đường biển nay phải chuyển sang vận tải hàng không đắt đỏ hoặc vận chuyển bằng xe tải qua Ả Rập Xê Út. Thông thường những thay đổi này sẽ kéo theo lạm phát tăng vọt, nhưng giá hàng nhập khẩu, như bơ được vận chuyển bằng đường hàng không từ Tanzania, hiện mới chỉ tăng khoảng 5 - 10%, theo các nhân viên siêu thị. Điều này có được nhờ các khoản trợ cấp lớn từ chính phủ nhằm giữ ổn định chi phí sinh hoạt.

Người dân cho biết, nhìn chung họ vẫn cảm thấy an toàn, nhưng vụ tấn công vào Ras Laffan lại là nguồn cơn của nỗi lo kéo dài. Một số người ở Doha kể rằng họ đã chứng kiến cột lửa khổng lồ bốc cao phía chân trời trong đêm xảy ra vụ tấn công. Ngọn lửa dữ dội tới mức có thể nhìn thấy từ thủ đô, đi kèm mùi khói khét lan khắp không khí.

Các nhà kinh tế dự báo rằng ngay cả khi doanh thu LNG biến mất trong nhiều năm, tiềm lực tài chính mạnh của Qatar vẫn cho phép nước này tiếp tục trả lương và duy trì các dịch vụ thiết yếu.

S&P Global Ratings vẫn giữ nguyên xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Qatar trong tháng này và lưu ý rằng Qatar sở hữu khối tài sản rất lớn, cả ở trong nước và nước ngoài.

Cùng lúc đó, chính quyền Qatar đang khuyến khích các công ty quốc tế quay trở lại nhằm ngăn chặn làn sóng tháo chạy của vốn và nhân tài nước ngoài. Ông Ahmed Helal của Asia Group cho biết nỗi lo lớn nhất là nếu các doanh nghiệp sụp đổ, lực lượng lao động nước ngoài - vốn chiếm phần lớn dân số Qatar - có thể nhanh chóng rời đi. “Nếu xuất hiện làn sóng di cư ra ngoài, tình hình sẽ trở nên rất đáng sợ”, ông nhận xét.

Theo ông Helal, cho tới nay chính quyền Qatar đã làm khá tốt trong việc duy trì sự bình tĩnh và kiểm soát tác động từ khủng hoảng. “Tuy nhiên, liệu có một lỗ hổng tài khóa lớn có đang hình thành hay không? Chắc chắn là có. Mọi thứ phụ thuộc vào việc eo biển sẽ còn bị đóng bao lâu nữa”, ông Helal kết luận.