Cuộc chiến phải trả giá đắt ở Trung Đông - Bài 3: Vòng xoáy mở rộng (tiếp theo và hết)

Khi “yết hầu” bị bóp nghẹt

Eo biển Hormuz từ lâu được xem là “yết hầu” của thị trường năng lượng thế giới, nơi trung chuyển một phần lớn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu. Khi xung đột tại Trung Đông leo thang cũng là lúc Iran sử dụng chiến thuật bóp nghẹt “yết hầu” để gây sức ép đối với nền kinh tế toàn cầu. Động thái này gây ra những xáo trộn sâu sắc với chuỗi cung ứng dầu mỏ, làm gia tăng biến động giá năng lượng và tạo áp lực lớn lên sự ổn định vốn đang mong manh sau nhiều cú sốc địa chính trị trước đó của thế giới.

Ảnh vệ tinh hé lộ thiệt hại tại Nhà máy lọc dầu Ras Tanura ở Ras Tanura, Saudi Arabia, ngày 2-3. Ảnh: AP

Lưu lượng tàu, thuyền qua eo biển Hormuz đã giảm mạnh. Giá dầu Brent có lúc vượt ngưỡng 120 USD/thùng, gây áp lực lạm phát lên nền kinh tế thế giới, đặc biệt là các nước phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng. Thế nhưng, những tác động này không đồng đều. Khoảng 80% lượng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ vận chuyển đường biển đi qua eo biển Hormuz có điểm đến là châu Á. Điều đó tạo ra một nghịch lý: Xung đột diễn ra ở Trung Đông, nhưng “cú đánh” kinh tế lại giáng mạnh nhất vào châu Á. Theo ông Lawrence Anderson, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu quốc tế S.Rajaratnam (RSIS) thuộc Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), phần lớn nền kinh tế châu Á, từ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản đến Hàn Quốc và nhiều nước Đông Nam Á đều phụ thuộc lớn vào dầu khí Trung Đông, khiến khu vực này đặc biệt dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị. Trong khi đó, Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) Masato Kanda nhận định, cuộc khủng hoảng này là một "phép thử khắc nghiệt" đối với tiến trình đi lên của kinh tế khu vực, khi xung đột đã tạo ra những bất ổn mới cho một bức tranh toàn cầu vốn đã mong manh.

Từ khủng hoảng dầu mỏ đến khủng hoảng trên mọi lĩnh vực

Đương nhiên, khu vực nhập khẩu nhiều dầu mỏ chịu tác động lớn thì khu vực xuất khẩu dầu chủ lực cũng không nằm ngoài vòng xoáy. Các quốc gia vùng Vịnh không chỉ phải đối mặt với nhiều đợt tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng mà còn chịu tổn thất nặng nề về kinh tế khi sản lượng xuất khẩu dầu thô bằng đường biển giảm gần 50% trong tháng 3 vừa qua.

Các nền kinh tế vùng Vịnh phụ thuộc lớn vào xuất khẩu năng lượng. Cũng bởi lẽ đó, chiến dịch nhằm vào hạ tầng năng lượng vùng Vịnh của Iran được ví như “mũi tên trúng hai đích”: Gây tổn thất kinh tế cho các quốc gia khu vực, làm suy giảm mức độ sẵn sàng hỗ trợ Mỹ của họ, đồng thời tác động đến mối quan hệ giữa Washington và các đồng minh Trung Đông. Dù hiện chưa xuất hiện rạn nứt rõ rệt giữa Mỹ và các đồng minh khu vực, Tehran có thể tính toán rằng các cuộc tấn công kéo dài-cùng với sự gián đoạn tại eo biển Hormuz-sẽ dần gia tăng áp lực lên mối quan hệ này.

Những tác động tiêu cực từ xung đột Trung Đông không dừng lại ở câu chuyện giá dầu và khí đốt. Tiến sĩ Robert Muggah, nhà kinh tế chính trị, đồng sáng lập Viện Igarapé cho rằng, hậu quả kinh tế dây chuyền của cuộc xung đột hiện đang lan rộng ra ngoài khu vực, định hình lại thị trường hàng hóa toàn cầu, hệ thống lương thực, chuỗi cung ứng công nghiệp, điều kiện tài chính và các liên minh địa chính trị. Những tác động này có thể kéo dài trong nhiều năm tới.

Theo ông, đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực. Đó là một cú sốc cấu trúc đối với nền kinh tế thế giới, càng kéo dài thiệt hại càng nghiêm trọng. Những lĩnh vực bị ảnh hưởng trước tiên là dầu khí, vận tải biển và hàng không; sau đó là lạm phát, chi phí công nghiệp và an ninh lương thực; cuối cùng là các tuyến đường thương mại, tăng trưởng, đầu tư và ổn định chính trị. Hệ quả là gần như mọi lĩnh vực, mọi ngành nghề, mọi hoạt động sản xuất đều bị ảnh hưởng. Theo thời gian, tác động của cuộc xung đột như một vòng xoáy ngày càng mở rộng, đe dọa nhấn chìm những nỗ lực vực dậy nền kinh tế của hàng loạt quốc gia từ Á sang Âu, từ châu Mỹ đến châu Phi.

Điều đáng nói là những tác động lan tỏa phức tạp này xảy ra vào thời điểm mà nhiều nền kinh tế có khả năng hạn chế trong việc hấp thụ các cú sốc. Sau một năm chịu ảnh hưởng từ các lệnh áp thuế của Mỹ và tình trạng gián đoạn thương mại liên tục, nền kinh tế toàn cầu vốn đã bấp bênh nay lại hứng chịu thêm những tổn thương mới. Ở các nước nghèo và đang phát triển, những diễn biến tại Trung Đông buộc các chính phủ phải đưa ra những biện pháp "thắt lưng buộc bụng" như đóng cửa trường học, rút ngắn thời gian làm việc trong tuần hoặc áp dụng chính sách làm việc tại nhà, phân phối năng lượng theo định mức...

Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo, cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran sẽ gây ra thiệt hại nghiêm trọng và dai dẳng đối với nền kinh tế toàn cầu. Các tác động lan tỏa từ cuộc chiến sẽ không chỉ bao gồm chiều hướng suy giảm nguồn năng lượng và vật liệu công nghiệp thiết yếu mà còn làm gia tăng nguy cơ đẩy thêm 45 triệu người vào cảnh đói nghèo. Bà nhận định, tăng trưởng sẽ chậm lại, ngay cả khi xung đột kết thúc và nền hòa bình được duy trì một cách bền vững.

Người dân xếp hàng dọc các dãy phố chờ mua xăng, dầu tại thủ đô Dhaka, Bangladesh, cuối tháng 3-3026. Ảnh: Anadolu Agency

Những hệ lụy lâu dài

Có người đã nói tác động lớn nhất của cuộc xung đột Trung Đông không nằm ở chiến trường, mà ở cách nó định hình lại trật tự thế giới. Những hệ lụy nhãn tiền của xung đột là đứt gãy chuỗi cung ứng, lạm phát gia tăng, khủng hoảng nhân đạo... nhưng đó chưa phải là tất cả. Xung đột giống như một cú giáng mạnh vào các mối liên kết quốc tế khiến ngay cả những liên minh quân sự tưởng chừng như vững chắc nhất cũng bộc lộ rạn nứt nguy hiểm.

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố về khả năng Mỹ sẽ rút khỏi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) cho thấy rõ thực tế: Nền tảng của hệ thống phòng thủ tập thể vốn được xây dựng từ thời Chiến tranh Lạnh đang dần lung lay dưới “cơn địa chấn” Trung Đông. Hay nói cách khác, những bất đồng chiến lược, quân sự và lợi ích xung quanh cuộc xung đột khiến liên minh xuyên Đại Tây Dương đối mặt nguy cơ rạn vỡ chưa từng có.

Thế nhưng, trái ngược với sự rạn vỡ này là những mối liên kết mới đang nổi lên từ xung đột, ví như liên minh đa quốc gia từng được thiết lập nhằm khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz, hay sự phối hợp của bộ 3 Pakistan-Ai Cập-Thổ Nhĩ Kỳ trong vai trò trung gian hòa giải giúp hạ nhiệt căng thẳng giữa Mỹ và Iran.

Bên cạnh tác động đến những mối liên kết quân sự và quan hệ quốc tế, cuộc xung đột cũng có khả năng thúc đẩy một sự chuyển đổi chiến lược sâu rộng. Trước thực tế là các điểm nóng xung đột có thể bùng phát bất cứ lúc nào, các quốc gia sẽ có xu hướng điều chỉnh chính sách, chiến lược, quan hệ quốc tế, đẩy mạnh tự chủ kinh tế, chiến lược ngoại giao thực tế, thực dụng hơn. Thế giới sẽ chứng kiến sự chuyển dịch sang thế giới đa cực, đa trung tâm, đa tầng nấc ngày càng rõ.

Tuy nhiên, có những tác động dài hạn từ cuộc xung đột mà thế giới khó có thể nhận ra ngay lập tức, ví như việc tấn công một quốc gia có chủ quyền sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm về xu hướng sử dụng vũ lực để giải quyết các vấn đề quốc tế, làm gia tăng mối đe dọa đến hòa bình, ổn định của khu vực và thế giới.

Sau hơn một tháng, có thể thấy rõ cuộc xung đột tại Trung Đông đã vượt xa khuôn khổ của một cuộc đối đầu quân sự, trở thành một cuộc chiến đa diện, đa chiều, nơi chiến trường không chỉ nằm trên không hay dưới mặt đất, mà còn hiện diện trong các toan tính chiến lược và bước đi ngoại giao. Những biến động tại Trung Đông hôm nay có thể tác động sâu sắc tới tương lai thế giới ngày mai. Để vòng xoáy xung đột không còn mở rộng, bên cạnh sự nhượng bộ, các bên cần phải đối thoại thẳng thắn và cam kết tôn trọng các lằn ranh đỏ của nhau. Chỉ khi đó, hòa bình mới thực sự có cơ hội nảy mầm trên vùng đất vốn đã chịu nhiều đau thương này.