Cuộc đua AI: Trung Quốc sẵn sàng soán ngôi Mỹ, khoảng cách chỉ còn vài tháng?

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, khoảng cách về AI giữa Mỹ và Trung Quốc đang thu hẹp nhanh hơn dự báo, khiến cuộc cạnh tranh công nghệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới bước sang giai đoạn quyết liệt hơn.

Sự bứt phá của các mô hình AI Trung Quốc không chỉ làm thay đổi cán cân cạnh tranh công nghệ, mà còn buộc chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump phát đi những cảnh báo mới về nguy cơ mất lợi thế chiến lược trong lĩnh vực được xem là quyết định sức mạnh kinh tế, quân sự và khoa học trong tương lai.

Trung Quốc thu hẹp khoảng cách

Trong nhiều năm, các tập đoàn AI hàng đầu của Mỹ như OpenAI hay Anthropic đã đầu tư hàng trăm tỷ USD để phát triển các mô hình AI tiên tiến nhất thế giới.

Ngược lại, Trung Quốc lựa chọn hướng đi khác.

Do chịu các lệnh hạn chế xuất khẩu chip AI cao cấp từ Mỹ, các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc tập trung phát triển hàng chục mô hình AI mã nguồn mở (open-source), dựa trên triết lý "đủ tốt" (good enough) thay vì chạy đua tạo ra những mô hình mạnh nhất.

Các nền tảng như DeepSeek, Qwen của Alibaba hay MiMo của Xiaomi hiện đã được triển khai rộng rãi trong doanh nghiệp, cơ quan Chính phủ và các thiết bị tiêu dùng tại Trung Quốc.

Bước tiến mới nhất là việc startup Moonshot AI giới thiệu mô hình Kimi K3, được đánh giá là có khả năng cạnh tranh trực tiếp với Claude Fable 5 - một trong những mô hình AI tiên tiến nhất của Anthropic - "cha đẻ" của chuỗi mô hình ngôn ngữ lớn.

Theo các bài kiểm tra chuẩn, Kimi K3 đạt kết quả tương đương, thậm chí vượt Claude ở một số tiêu chí, trong khi chỉ cần lượng tài nguyên tính toán thấp hơn đáng kể và chi phí vận hành chỉ bằng một phần nhỏ.

Chuyên gia công nghệ toàn cầu Alvin W. Graylin nhận định, sự xuất hiện của Kimi K3 đã góp phần đưa AI tiên tiến từ một công nghệ vốn chỉ dành cho số ít trở thành giải pháp có chi phí hợp lý và dễ tiếp cận hơn. Theo ông, phần lớn người dùng sẽ không sẵn sàng trả chi phí cao hơn gấp 10-20 lần chỉ để đổi lấy lợi thế khoảng 1-2% về năng lực của mô hình AI.

Mỹ gia tăng sức ép

Sự bứt phá của các doanh nghiệp AI Trung Quốc đã nhanh chóng nhận được phản ứng từ Washington. Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ có thể hạn chế quyền tiếp cận các mô hình AI của Trung Quốc, trong khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cảnh báo khả năng áp đặt các biện pháp trừng phạt nếu phát hiện hành vi đánh cắp sở hữu trí tuệ.

OpenAI và Anthropic cáo buộc nhiều phòng thí nghiệm AI Trung Quốc sử dụng kỹ thuật distillation (tạm dịch: chưng cất tri thức) để khai thác khả năng suy luận của các mô hình AI Mỹ nhằm huấn luyện hệ thống riêng.

Kỹ thuật distillation trong trí tuệ nhân tạo là phương pháp huấn luyện một mô hình AI nhỏ, nhanh, tiết kiệm tài nguyên (mô hình "học sinh") bằng cách sao chép kiến thức từ một mô hình AI lớn, phức tạp và có độ chính xác cao (mô hình "giáo viên")

Mặc dù kỹ thuật này được nhiều phòng nghiên cứu AI trên thế giới sử dụng ở mức độ nhất định, phía Mỹ cho rằng, các mô hình AI của nền kinh tế lớn nhất thế giới đã bị khai thác trên quy mô rất lớn. Nhà Trắng từng cảnh báo hồi tháng 4 rằng, Trung Quốc đang thực hiện hoạt động này ở "quy mô công nghiệp".

Đáp lại, Bắc Kinh bác bỏ toàn bộ cáo buộc, cho rằng đây là những tuyên bố vô căn cứ và chỉ là biểu hiện của hành động "bắt nạt công nghệ" nhằm kiềm chế sự phát triển của Trung Quốc.

Tuy nhiên, chuyên gia Giulia Neaher thuộc Trung tâm Stimson (Mỹ), cho rằng thành công của Kimi K3 không thể chỉ giải thích bằng kỹ thuật distillation. Theo bà, kết quả này đến từ việc Trung Quốc đầu tư rất lớn vào nhân lực, hạ tầng và nguồn lực nghiên cứu AI trong nhiều năm qua.

Nước nào thực sự đang chiếm lợi thế?

Một khác biệt quan trọng giữa Mỹ và Trung Quốc nằm ở mô hình phát triển và cách thương mại hóa AI. Các doanh nghiệp Mỹ chủ yếu theo đuổi mô hình khép kín, chỉ cung cấp quyền truy cập thông qua dịch vụ thuê bao, cấp phép hoặc tính phí theo mức sử dụng nhằm tối đa hóa doanh thu.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc lựa chọn mô hình mã nguồn mở, cho phép doanh nghiệp và các nhà phát triển tải về, triển khai trên hệ thống riêng và tùy chỉnh theo nhu cầu thực tế. Cách tiếp cận này giúp AI được phổ cập nhanh hơn, đồng thời thúc đẩy quá trình ứng dụng vào sản xuất và kinh doanh với chi phí thấp hơn.

Theo ông Graylin, chiến lược này giúp các công ty Trung Quốc liên tục cải thiện mô hình, đồng thời buộc họ phải sáng tạo và tối ưu hơn trong bối cảnh bị Mỹ hạn chế tiếp cận chip AI cao cấp.

Dù Trung Quốc đang tạo ưu thế về chi phí và tốc độ phổ cập AI, Washington vẫn coi việc duy trì vị trí dẫn đầu trong AI tiên phong (frontier AI) là ưu tiên chiến lược.

Theo giới hoạch định chính sách Mỹ, quốc gia kiểm soát được các mô hình AI mạnh nhất sẽ có lợi thế vượt trội về quân sự, khoa học và năng lực cạnh tranh kinh tế trong nhiều năm tới. Các mô hình tiên tiến cũng có thể thúc đẩy những đột phá trong khoa học và y học.

Trong khi đó, chuyên gia Giulia Neaher cho rằng, một số mô hình AI Trung Quốc có thể đạt điểm số rất cao trong các bài kiểm tra, nhưng điều đó chưa phản ánh đầy đủ năng lực nghiên cứu nền tảng. Bà ví kỹ thuật distillation giống như việc đào tạo học sinh chỉ để vượt qua kỳ thi, thay vì thực sự hiểu bản chất vấn đề.

Theo bà, thái độ của Mỹ đối với AI Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục cứng rắn hơn khi Washington xem xét lại cách tiếp cận tương đối cởi mở trước đây đối với ngành AI.

Không chỉ cạnh tranh công nghệ, Mỹ và Trung Quốc còn bước vào cuộc đua mới trong việc đưa các doanh nghiệp AI lên sàn chứng khoán. Nhiều công ty AI Mỹ hiện được định giá gần 1.000 tỷ USD và OpenAI cùng Anthropic được cho là đang chuẩn bị IPO để tận dụng làn sóng đầu tư mạnh mẽ.

Ở phía Trung Quốc, DeepSeek và Moonshot AI cũng đang xúc tiến kế hoạch niêm yết, trong đó Moonshot dự kiến IPO tại Hong Kong (Trung Quốc) trước đầu năm tới.

Theo các chuyên gia, một số nhà đầu tư tổ chức của Mỹ đã bắt đầu tăng tỷ trọng đầu tư vào các doanh nghiệp AI Trung Quốc, với kỳ vọng tận dụng định giá hấp dẫn hơn và tránh nguy cơ bong bóng AI tại Mỹ.

Ông Alvin W. Graylin nhận định xu hướng dài hạn đang trở nên bất lợi hơn cho Mỹ.

Theo ông, thị trường AI Mỹ đang hình thành dấu hiệu bong bóng và có thể điều chỉnh trong vòng 3-12 tháng tới, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc đang phát triển những mô hình AI có năng lực tương đương nhưng chỉ cần khoảng 1/10 chi phí phát triển và được cung cấp với mức giá chỉ bằng khoảng 1/10 so với các mô hình AI tiên phong của Mỹ.

Khoảng cách công nghệ vì thế đang thu hẹp nhanh chưa từng có, báo hiệu cuộc cạnh tranh AI Mỹ-Trung Quốc sẽ tiếp tục leo thang và trở thành một trong những mặt trận quyết định của cuộc cạnh tranh kinh tế toàn cầu trong những năm tới.