Đã đến lúc Việt Nam bước vào 'phần lõi' của công nghiệp điện tử

Hình minh họa được tạo bởi AI

Theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, tính đến ngày 15/9/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của ngành điện tử đạt 341,4 tỷ USD, vượt hơn 15 tỷ USD so với mức thực hiện của cả năm 2025 là 326,42 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu đạt 159,1 tỷ USD, với máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 110,6 tỷ USD; điện thoại và linh kiện đạt 48,5 tỷ USD.

Những con số này cho thấy điện tử đã trở thành một trong những trụ cột lớn nhất của thương mại Việt Nam. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, ngành điện tử hiện đóng góp hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Nhưng quy mô lớn của kim ngạch cũng đặt ra một nghịch lý đó là xuất khẩu điện tử càng tăng thì yêu cầu nâng tỷ lệ giá trị Việt Nam trong chuỗi sản xuất càng trở nên cấp thiết.

Nếu phần lớn giá trị vẫn nằm ở thiết kế, công nghệ, linh kiện lõi và các khâu sản xuất do doanh nghiệp nước ngoài kiểm soát, Việt Nam có thể đạt tốc độ tăng trưởng xuất khẩu rất cao nhưng chưa chắc đã tạo được một nền công nghiệp điện tử có năng lực tự chủ tương ứng. Đây chính là lý do câu chuyện sản xuất chip cần được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi của một dự án đầu tư cụ thể.

Đầu năm 2026, tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Tập đoàn Viettel khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên của Việt Nam trên diện tích 27 ha. Theo kế hoạch được công bố, nhà máy sẽ tiếp cận công nghệ 32 nm, hoàn thành đầu tư xây dựng và tiếp nhận chuyển giao công nghệ vào cuối năm 2027, hướng tới sản xuất thử nghiệm từ năm 2028.

Sự xuất hiện của một nhà máy chế tạo chip có ý nghĩa ở chỗ Việt Nam bắt đầu bước vào một mắt xích khó hơn của chuỗi giá trị. Từ trước đến nay, lợi thế nổi bật của Việt Nam trong lĩnh vực điện tử chủ yếu gắn với sản xuất, lắp ráp và xuất khẩu sản phẩm. Bước sang chế tạo chip đồng nghĩa với việc phải giải quyết một bài toán hoàn toàn khác là kiểm soát quy trình công nghệ, độ chính xác, vật liệu, thiết bị, môi trường sản xuất, chất lượng và đội ngũ nhân lực kỹ thuật cao.

Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Viettel chia sẻ, chế tạo chip là một trong những quy trình công nghệ tinh vi và đòi hỏi kỷ luật cao nhất. Việc xây dựng và vận hành nhà máy còn nhiều thách thức, nhưng nếu không bắt tay vào làm, Việt Nam sẽ không thể nắm bắt được khâu chế tạo để tiến tới làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn.

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý. Công nghệ cao không thể hình thành chỉ bằng việc thu hút các nhà máy về Việt Nam. Một hệ sinh thái công nghiệp chỉ thực sự trưởng thành khi doanh nghiệp trong nước có khả năng học hỏi, làm chủ quy trình, phát triển công nghệ và từng bước tham gia vào những công đoạn tạo ra giá trị lớn hơn.

Với ngành bán dẫn, khoảng cách giữa “có nhà máy” và “làm chủ công nghệ” là rất lớn. Một nhà máy chế tạo chip đòi hỏi không chỉ vốn đầu tư lớn mà còn cả hệ thống nhân lực, nghiên cứu và phát triển, vật liệu, thiết bị, công nghiệp hỗ trợ, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng duy trì sản xuất ổn định trong thời gian dài.

Theo TS. Nguyễn Văn Đông, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, giá trị lớn nhất của việc đầu tư vào sản xuất chip có thể không chỉ nằm ở sản lượng chip được tạo ra. Quan trọng hơn là quá trình vận hành nhà máy có thể tạo ra năng lực công nghệ mới cho nền kinh tế: đội ngũ kỹ sư được đào tạo trong môi trường sản xuất thực tế, quy trình công nghệ được tích lũy, doanh nghiệp phụ trợ có cơ hội tham gia và các cơ sở nghiên cứu có thêm điều kiện kết nối với sản xuất.

Đây cũng là nơi ngành công nghệ số có thể tạo thành lực đẩy cho công nghiệp điện tử. Các số liệu công bố trong năm 2026 cho thấy Việt Nam có khoảng 80.000 doanh nghiệp công nghệ số, sử dụng hơn 1,9 triệu lao động. Quy mô này tạo ra nền tảng nhân lực và doanh nghiệp đáng kể, nhưng để phục vụ mục tiêu sản xuất chip, yêu cầu không chỉ là có nhiều lao động công nghệ mà phải có đủ nhân lực ở những lĩnh vực chuyên sâu như thiết kế vi mạch, vật liệu bán dẫn, tự động hóa, thiết bị, kiểm thử, quản lý chất lượng và vận hành nhà máy. Nói cách khác, bài toán của Việt Nam đang chuyển từ thiếu doanh nghiệp sang thiếu năng lực công nghệ lõi.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển sản xuất chip cần được đặt trong một chiến lược rộng hơn về nâng cấp ngành điện tử. Nhà máy chế tạo chip không nên đứng độc lập mà cần trở thành hạt nhân kéo theo mạng lưới doanh nghiệp cung ứng trong nước. Từ vật liệu, hóa chất, thiết bị, linh kiện, phần mềm công nghiệp đến dịch vụ kỹ thuật, càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam tham gia được vào hệ sinh thái này thì hiệu ứng lan tỏa càng lớn.

Đây cũng là giải pháp để giải bài toán giá trị gia tăng. Một USD xuất khẩu từ sản phẩm điện tử lắp ráp và một USD giá trị tạo ra từ công nghệ, thiết kế, linh kiện lõi hay chip không có cùng ý nghĩa đối với năng lực của nền kinh tế.

Vì vậy, khi ngành điện tử đã đạt quy mô xuất nhập khẩu 341,4 tỷ USD chỉ sau hơn 9 tháng, mục tiêu tiếp theo không nên chỉ là một con số xuất khẩu lớn hơn. Mục tiêu quan trọng hơn là nâng hàm lượng công nghệ trong mỗi USD xuất khẩu.

Sản xuất chip là một trong những con đường để thực hiện điều đó. Nhưng đây là con đường dài, đòi hỏi vốn, nhân lực, công nghệ và một chính sách đủ kiên định để doanh nghiệp có thể đầu tư trong nhiều năm trước khi thu được kết quả tương xứng, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam nhấn mạnh.