Đại biểu: Cần tránh 'Chính phủ chạy bằng dữ liệu, Quốc hội vẫn giám sát bằng ký ức'

Sáng 23-4, thảo luận tại hội trường về Chương trình giám sát năm 2027 của Quốc hội, ĐB Bế Trung Anh đặt câu hỏi: liệu Quốc hội có thể tiếp tục thiết kế hoạt động giám sát chủ yếu theo “kế hoạch năm” như nhiều năm qua, trong khi chính bộ máy nhà nước đang vận hành theo một logic hoàn toàn khác?

Giám sát quá khứ, vấn đề nằm ở hiện tại

Ông Bế Trung Anh nói, trong giai đoạn nhà nước vận hành theo mô hình hành chính truyền thống dựa trên hồ sơ, báo cáo định kỳ, tổng kết theo năm thì giám sát theo kế hoạch năm là hoàn toàn hợp lý. Hành pháp vận hành theo “chu kỳ năm”, giám sát theo “kế hoạch năm” là tương thích.

Nhưng bối cảnh đã thay đổi. Bộ máy hiện đang được tổ chức lại theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Chính phủ chuyển mạnh sang vận hành số, quản trị dựa trên dữ liệu, thông tin phát sinh theo thời gian thực. Hành pháp không còn vận hành theo “báo cáo cuối kỳ” mà theo “dòng dữ liệu liên tục”.

Trong khi đó, nếu giám sát vẫn theo quy trình cũ, lập kế hoạch từ đầu năm, triển khai theo đợt, tổng hợp theo quý, báo cáo tại kỳ họp thì hệ quả rất rõ. “Quốc hội giám sát quá khứ, trong khi vấn đề nằm ở hiện tại” - ĐB Bế Trung Anh nói.

Theo ông, dự thảo Nghị quyết đã thể hiện tinh thần chủ động hơn, bám sát thực tiễn hơn, yêu cầu giải trình kịp thời và chú trọng giám sát ngay từ quá trình thực thi. Đó là những chuyển động tích cực trong tư duy.

Tuy nhiên, cấu trúc của Nghị quyết vẫn xoay quanh danh mục giám sát định trước, phân bổ theo kỳ họp, triển khai theo kế hoạch năm. “Tinh thần đã đổi, nhưng hình thức tổ chức giám sát vẫn mang tính kế hoạch truyền thống” - ông nhận xét.

ĐB Bế Trung Anh nói cần điều chỉnh nguyên lý giám sát để công tác giám sát là động lực kiến tạo nếu không sẽ là giới hạn của cải cách. Ảnh: QH

Ba điều chỉnh nguyên lý

Từ phân tích đó, ĐB Bế Trung Anh đề xuất ba điều chỉnh mang tính nguyên lý, không phải bỏ Chương trình giám sát năm mà định nghĩa lại vai trò của nó.

Thứ nhất, chuyển Chương trình giám sát năm từ “kế hoạch cứng” sang “khung định hướng mở” khẳng định chương trình là trọng tâm nhưng không giới hạn toàn bộ hoạt động giám sát của Quốc hội.

Thứ hai, thiết lập cơ chế “giám sát thích ứng và giám sát đột xuất”, cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội chủ động quyết định nội dung giám sát khi phát sinh vấn đề lớn mà không cần chờ điều chỉnh tại kỳ họp, gắn với yêu cầu giải trình nhanh và trách nhiệm rõ ràng.

Thứ ba, từng bước chuyển sang “giám sát dựa trên dữ liệu”. Nghị quyết cần giao rõ việc thí điểm giám sát số ở một số lĩnh vực như đầu tư công, cải cách thủ tục hành chính; kết nối dữ liệu với hệ thống điều hành của Chính phủ và xây dựng bảng điều hành giám sát (dashboard) của Quốc hội, tiến tới giám sát theo thời gian thực.

“Nếu Chính phủ đã điều hành bằng dữ liệu, thì Quốc hội không thể giám sát chỉ bằng báo cáo” - ông Bế Trung Anh nói.

Theo ông, giám sát không chỉ là câu chuyện kỹ thuật hay công nghệ. Nếu trước đây giám sát chủ yếu để phát hiện sai phạm và xử lý hậu quả, thì hôm nay phải chuyển sang phát hiện sớm độ trễ, nhận diện điểm nghẽn thể chế, thúc đẩy hành pháp điều chỉnh kịp thời và dẫn dắt sự thay đổi của toàn hệ thống quản trị. Đó là sự chuyển dịch từ “giám sát kiểm soát” sang “giám sát kiến tạo”.

Ông cảnh báo nếu giám sát không thay đổi, mọi cải cách sẽ luôn đi trước một bước và giám sát sẽ luôn đi sau một nhịp.

“Chúng ta sẽ có một Chính phủ chạy bằng dữ liệu, nhưng một Quốc hội vẫn giám sát bằng ký ức. Và khi đó, giám sát không còn là động lực của cải cách, mà sẽ trở thành giới hạn của cải cách” - ĐB Bế Trung Anh kết thúc phát biểu.

Sẽ có nhiều chuyên đề giám sát ở nhiều cấp độ

Trước đó, trình bày dự kiến Chương trình giám sát của Quốc hội năm 2027, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cho biết Ủy ban Thường vụ Quốc hội báo cáo Quốc hội xem xét, quyết định việc tổ chức Đoàn giám sát để giám sát các chuyên đề.

Chuyên đề 1: “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công là trụ sở làm việc sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính”.

Chuyên đề 2: “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội giai đoạn 2021 - 2026”.

Sau khi Quốc hội quyết định lựa chọn một chuyên đề, chuyên đề còn lại sẽ do Ủy ban Thường vụ Quốc hội trực tiếp tổ chức giám sát.

Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga trình bày dự kiến chương trình giám sát của Quốc hội. Ảnh: QH

Cạnh đó, để đáp ứng yêu cầu triển khai thực hiện tốt Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết trụ cột, chiến lược của Đảng, kịp thời giám sát những vấn đề bức xúc, nổi lên trong thực tiễn, Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát kiến nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội giao Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, căn cứ chức năng, nhiệm vụ của mình và tình hình thực tiễn, chủ động lựa chọn hình thức giám sát phù hợp để tổ chức giám sát ngay trong năm 2026 đối với một số nội dung và báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội về kết quả giám sát trong năm 2027.

Trên cơ sở đề xuất của một số Ủy ban về việc điều chỉnh một số báo cáo từ kỳ họp cuối năm sang kỳ họp giữa năm, Ủy ban Thường vụ Quốc hội trình Quốc hội xem xét, quyết định việc điều chỉnh từ Kỳ họp thứ Tư lên Kỳ họp thứ Ba đối với: các báo cáo về công tác phòng, chống tham nhũng và công tác tư pháp năm 2026; các báo cáo của Chính phủ, TAND Tối cao, VKSND Tối cao về công tác triển khai thi hành Hiến pháp, luật, pháp lệnh, nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Báo cáo của Chính phủ về kết quả công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo về hành chính của cơ quan hành chính nhà nước các cấp, TAND Tối cao, VKSND Tối cao, KTNN…