Đại biểu Quốc hội đề xuất kiểm soát người tham gia ghi âm, ghi hình trong hòa giải trực tuyến

Toàn cảnh phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Không sử dụng hòa giải đối với các vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em

Ngày 10/8 tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về: dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Về thiết lập “ranh giới đỏ” bảo vệ đối tượng yếu thế tại Điều 3 và Điều 4, đại biểu Quốc hội Lưu Thị Thúy Hằng (Đoàn Phú Thọ) cho rằng, tại điểm c khoản 1 Điều 3 dự thảo quy định không hòa giải đối với vi phạm pháp luật bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính. Nhưng tại khoản 7 Điều 4 lại quy định nguyên tắc hòa giải không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự.

Đại biểu Lưu Thị Thuý Hằng phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Cho rằng quy định này chưa thực sự có tính thống nhất, theo bà Hằng: Bởi thực tế có rất nhiều vụ việc như là phụ nữ, trẻ em bị bạo hành và xâm hại nghiêm trọng, nhưng chính quyền cơ sở lại đưa ra hòa giải với tư duy “dĩ hòa vi quý”, “đóng cửa bảo nhau”, hậu quả để lại là kẻ bạo hành thì vẫn thoát tội, mà nạn nhân vẫn tiếp tục chịu bạo hành và việc áp dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp bị trì hoãn.

Từ đó bà Hằng đề nghị Quốc hội xem xét yêu cầu ban soạn thảo quy định tại Điều 3 nghiêm cấm sử dụng hòa giải đối với các vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em, mua bán người; cấm dùng hòa giải làm công cụ để trì hoãn các biện pháp tư pháp bảo vệ nạn nhân.

Về người được mời tham gia hòa giải tại Điều 18, bày tỏ sự nhất trí với dự thảo luật đã bổ sung một mục riêng quy định về người được mời tham gia hòa giải. Đây là một điểm mới rất quan trọng. Việc ghi nhận chế định này tạo cơ sở pháp lý huy động trí tuệ, kinh nghiệm của các chủ thể như già làng, trưởng bản, chức sắc, chức việc, người có uy tín trong dòng họ, người có trình độ pháp lý, kinh nghiệm xã hội.

Song bà Hằng đề nghị hoàn thiện thêm hai điểm. Theo đó, thứ nhất, bổ sung nguyên tắc lựa chọn người được mời phải đảm bảo tính độc lập, khách quan và không có xung đột lợi ích với các bên trong vụ việc. Thứ hai, Chính phủ cần quy định cụ thể trình tự, thủ tục mời người tham gia và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức nơi người được mời công tác để đảm bảo quy định tại khoản 4 Điều 18 được thực hiện thống nhất.

Không biết ai đang ghi âm, ghi hình, dữ liệu sẽ đi đâu sau khi kết thúc hoà giải

Đại biểu Quốc hội Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn Lâm Đồng) cho rằng, quy định về hòa giải trực tuyến cần được mở rộng nhưng ngay trong luật cần có những nguyên tắc tối thiểu để bảo vệ người tham gia hòa giải.

Theo ông Liêm, điểm đặc biệt của hòa giải cơ sở là nhiều khi không chỉ giải quyết một tranh chấp mà còn phải giữ lại một mối quan hệ. Vì vậy, nhìn nhận hòa giải cơ sở chính là một tầng phòng ngừa xã hội từ sớm, từ cơ sở. Điều 25 đã cho phép hòa giải bằng hình thức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp. Quy định này rất phù hợp với thực tiễn hiện nay.

Ví dụ, một gia đình ở địa phương có tranh chấp lối đi chung, một người con đang làm việc tại TPHCM, một người đang ở địa phương. Nếu bắt buộc tất cả phải trở về để gặp trực tiếp thì có thể phải chờ đến vài tuần. Nhưng bằng một cuộc họp trực tuyến, tổ hòa giải có thể kết nối ngay các bên trong vài ngày. Công nghệ ở đây giúp rút ngắn khoảng cách và giải quyết mâu thuẫn sớm hơn.

Tuy nhiên, từ đó cũng đặt ra một vấn đề khác. Ông Liêm dẫn chứng: Giả sử trong cuộc hòa giải trực tuyến, một bên âm thầm dùng điện thoại khác để ghi hình, sau đó cắt một đoạn phát biểu đưa lên mạng xã hội hoặc gửi vào nhóm dân cư; hoặc phía sau màn hình có người thứ ba đang nghe toàn bộ câu chuyện nhưng bên còn lại không hề biết; hoặc hình ảnh, giọng nói, thông tin về tài sản, gia đình, nguyên nhân tranh chấp được lưu lại và chuyển cho người khác. Khi đó, một cuộc hòa giải vốn được tổ chức hàn gắn quan hệ lại có khi trở thành nguyên nhân của mâu thuẫn mới.

“Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa hòa giải trực tiếp và hòa giải trên môi trường số. Trong một cuộc gặp gỡ trực tiếp tại thôn, tổ dân phố, hòa giải viên có thể nhìn thấy ai đang có mặt trong phòng. Nhưng trong môi trường trực tuyến, chúng ta không thể mặc nhiên biết ai đang ở phía sau màn hình, ai đang ghi âm, ghi hình và dữ liệu sẽ đi đâu sau khi cuộc hòa giải kết thúc”, ông Liêm nói và đề nghị Điều 25 không nên chỉ quy định hình thức hòa giải rồi giao toàn bộ cho Chính phủ hướng dẫn như báo cáo tiếp thu hiện nay.

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Ông Liêm cũng cho rằng, cần ghi ngay trong luật một số nguyên tắc tối thiểu thể hiện qua ba nội dung. Thứ nhất, hòa giải trực tuyến phải có sự đồng thuận của các bên. Không nên vì thuận lợi về công nghệ mà biến hình thức trực tuyến thành một lựa chọn áp đặt đối với người dân. Thứ hai, phải bảo đảm xác định rằng đúng người tham gia và kiểm soát người được phép có mặt trong phiên hòa giải. Mục tiêu không phải tạo nên một thủ tục xác thực phức tạp, mà là bảo đảm các bên biết rõ mình đang trao đổi với ai, ai đang được tiếp cận những nội dung hòa giải. Thứ ba, việc ghi âm, ghi hình, sao chép, lưu trữ hoặc cung cấp nội dung phiên hòa giải cho người khác phải có sự đồng ý của các bên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đồng thời phải tuân thủ yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin.

“Theo tôi, luật chỉ cần quy định nguyên tắc như vậy là đủ. Còn việc sử dụng nền tảng nào, phương thức nào, xác thực ra sao, tiêu chuẩn kỹ thuật và biện pháp bảo mật như thế nào thì giao Chính phủ quy định. Như vậy vừa bảo đảm được quyền của người dân, vừa không làm luật quá chi tiết, cũng không tạo nên thủ tục hành chính không cần thiết. Ở đây vấn đề không đơn thuần là đưa một cuộc hòa giải lên môi trường số. Điều quan trọng hơn là khi đưa hòa giải lên môi trường số, chúng ta phải giữ được những giá trị làm nên hiệu quả của cuộc hòa giải từ cơ sở. Đó là tự nguyện, kín đáo, chân thành và tin cậy. Vì vậy, đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung trực tiếp tại Điều 25 các nguyên tắc về sự đồng thuận của các bên, kiểm soát người tham gia, ghi âm, ghi hình và bảo vệ dữ liệu cá nhân trong hòa giải trực tuyến. Làm được như vậy chúng ta vừa khuyến khích được chuyển đổi số, vừa phòng ngừa được các rủi ro thực tế, không để một công cụ được tạo ra để hòa giải mâu thuẫn lại vô tình trở thành lại nguyên nhân của mâu thuẫn khác”, ông Liêm nói.